In `Elementaire deeltjes' heeft de vrouw het gedaan

Het decor houdt het midden tussen een bouwplaats en een laboratorium: op de grond zijn formules gekalkt en daarachter rijzen kil belichte steigers naar de toneelhemel op. Aan een gedachtenbouwsel in wording doet deze constructie denken, aan een experiment met een licht-futuristische inslag. Maar het toneelbeeld van Tom Schenk verwijst ook naar de flats waarin de personages moeten leven. Anonieme, treurige flats, lelijk en nergens goed voor, behalve voor het isolement van de bewoners.

Elementaire deeltjes, zowel de roman als de theaterversie bij het Nationale Toneel, draagt een sombere visie uit. ,,Het waren ongelukkige tijden'', zeggen twee vertelsters op de speelvloer die huiverend omkijken naar de late twintigste en vroege eenentwintigste eeuw. Zijzelf zijn de laatste mensen; zij zullen spoedig wijken voor de producten van een genetische revolutie: een nieuwe, gelukkiger soort. Maar schrijver Michel Houellebecq en regisseur Johan Doesburg interesseren zich toch het meeste voor die Oude Mens. Samen gaan zij op zoek naar de oorzaken van diens malheur.

En wie krijgt de schuld? Een vrouw, een moeder, ontaard en egoïstisch, van haar instinct afgeleid door de zelfontplooiingsgolf van de jaren zeventig. Janine, moeder van de halfbroers Michel en Bruno, heeft amper naar haar kroost omgekeken. Ze deed haar kinderen weg toen die nog heel klein waren en door het gebrek aan koestering groeiden zij op tot liefdeloze mannen. De natuurwetenschapper Michel legt de grondslag voor die geweldige genetische revolutie maar zelf is hij wanhopig en contactgestoord; en de leraar Bruno is het slachtoffer van een ziekelijke seksuele lust die hem niet alleen op school in de problemen brengt.

Na die verkettering van moeder Janine (mooi zelfgenoegzaam gespeeld door Nelleke Zitman) wekt de slotzin van de voorstelling enige verbazing. Die luidt, als een gelukbrengende mantra: ,,De toekomst zal vrouwelijk zijn.'' Inconsequent van Doesburg en Houellebecq, denk je eerst. Totdat je begrijpt dat zij een andere vrouwelijkheid dan die van Janine bedoelen, een onbaatzuchtige, zoals belichaamd door de twee dames die wonder boven wonder van de halfbroers houden. Annabelle (Gonny Gaakeer) ontfermt zich over Michel, en Christiane (Harriët Stroet) brengt Bruno belangeloos naar de plek uit zijn natte dromen: een parenclub waar alles mogelijk is.

Houellebecqs verheerlijking van deze vrouwelijke opofferingsgezindheid heeft reactionaire kanten – maar Doesburg maakt ze verteerbaar met behulp van humor. Die manifesteert zich vooral op twee projectieschermen. Geestige close-ups laat de videocamera daarop los, filmische details die je met het blote oog niet zou hebben opgemerkt. Vaak zien we Michels verwilderde ogen achter een haag van vet piekhaar of de schaamstreek van een woest onanerende Bruno: Bob Schwarze en Pieter van der Sman verlenen de broers karikaturale trekjes. Het veelvuldige gebruik van monologen, van onderonsjes met het publiek, draagt eveneens aan de lichtheid van de zware inhoud bij en Harry de Wits live-muziek versterkt de ludieke sfeer van een happening.

Doesburg en dramaturge Sophie Kassies zijn erin geslaagd de complexiteit van de roman in een onderhoudende voorstelling te vangen, met acrobatiek, schokkend naakt en snelle scènewisselingen. Maar die hang naar en volledigheid en publieksvriendelijkheid heeft ook zijn schaduwkant. Een paar jaar geleden bracht ZT Hollandia met Gen een soberdere versie van Elementaire deeltjes die meer wist te ontroeren. De ingetogenheid van Johan Simons maakte indruk. De uitbundigheid van Johan Doesburg doet dat evengoed – op een ander niveau, ter hoogte van die steigers. Daar gebeurt meer dan genoeg plezants voor oog en oor en ondertussen word je ook nog eens met controversiële stellingen aan het denken gezet. Alleen zal bij Doesburg niemand een traan om de Oude Mens laten en dat is hard, heel hard.

Voorstelling: Elementaire deeltjes, naar Michel Houellebecq, door het Nationale Toneel. Regie: Johan Doesburg. Gezien: 19/3 NT Guido de Moorzaal, Den Haag. Tournee t/m 21/5. Inl: 070-3181444 of www.nationaletoneel.nl.