`De meeste Grieken weten niet wat ze geloven'

Tegen de achtergrond van kerkelijke corruptie- en seksschandalen komt in Griekenland de discussie over een scheiding van kerk en staat op gang.

Het plein voor de Metropoolkerk in hartje Athene stroomt vol mensen. In een mum van tijd zit de kerk bomvol. Wie geluk heeft kan zitten, de meeste kerkgangers moeten staan. ,,Dat geeft toch niet? Hier moet je als gelovige bij zijn'', zegt een mevrouw in gebroken Engels.

Op `iconendag', de derde zondag van maart, celebreert aartsbisschop Christódoulos de mis. De Grieks-orthodoxe kerk herdenkt dat in het jaar 843 de beeldenverering in ere is hersteld na een lange strijd in het Byzantijnse Rijk tussen de iconoclasten (bestrijders) en iconodoulen (verdedigers).

Ook Griekenlands nieuwe president, Karolos Papoulias, en leden van de regering-Karamanlis zijn, zoals gebruikelijk, bij de plechtigheid aanwezig. Voor de Metropoolkerk ziet het blauw van de militairen. Maar gevreesde demonstraties van voorstanders van een scheiding van kerk en staat blijven uit. Er is aanleiding genoeg om te denken dat ze het moment zouden aangrijpen. De orthodoxe kerk in Griekenland wordt geplaagd door seks- en corruptieschandalen.

De geestelijken zullen in hun hart hebben gejuicht toen Papoulias behalve het Onze Vader tijdens de dienst ook het Credo uitsprak, de geloofsbelijdenis van de kerk. Er gaan steeds meer stemmen op om artikel 3 van de grondwet, waarin de eenheid van kerk en staat is vastgelegd, te schrappen. Politiek ligt het onderwerp zeer gevoelig. Een door schandalen geplaagde kerk schaadt ook het imago van de politiek.

Traditiegetrouw bood de president na de dienst de aartsbisschop en de synode een maaltijd aan. Hij riep kerk en staat op wederzijds afstand te bewaren, anders worden beide geschaad, én de samenleving zelf. Ook riep hij de kerk op solidariteit, ingetogenheid en nederigheid te betrachten. Aartsbisschop Christódoulos sloot zich in zijn rede hierbij volmondig aan.

Maar op straat is weinig te merken van onrust. ,,Nu roepen de politici dat ze zo geschrokken zijn van de onthullingen over de kerk. Maar wij wisten dat allang'', zegt taverne-houder Ioannis. Het interesseert hem allemaal niet veel. Hij vraagt zich vooral af hoe hij zijn taverne draaiende kan houden nu alles duurder is geworden – met dank aan de Olympische Spelen van 2004 en ,,de politiek''.

,,De meeste Grieken weten nauwelijks wat ze geloven'', zegt Thanos Lipowatz, hoogleraar politieke psychologie in Athene. Hij is dan ook niet verbaasd dat ze niet te hoop lopen tegen de dominante positie van de kerk. Maar dat zijn studenten nauwelijks te porren zijn om ertegen te demonstreren, is hem een doorn in het oog. ,,De links-radicale studenten willen alleen de wereldrevolutie prediken, in religie zijn ze niet geïnteresseerd. Ik ben onlangs begonnen met het vak `religie en politiek in de moderne tijd'. Er kwamen maar vijf studenten op af.''

Lipowatz was in 1998 één van de zestig ondertekenaars van een open brief waarin ervoor werd gepleit niet langer iemands religie op de identiteitskaart te vermelden en kerk en staat te scheiden. Het eerste is inmiddels sinds een aantal jaren een feit, tenminste als je een nieuwe kaart aanvraagt. Lipowatz: ,,Ik ben naar het politiebureau gegaan en heb gezegd dat ik mijn kaart kwijt was. Dat was niet zo, maar ik wilde een nieuwe, zonder vermelding van mijn religie.''

In 1998 voelde Lipowatz zich nog onbegrepen en geïsoleerd, maar langzamerhand is dat veranderd. Aartsbisschop Christódoulos heeft sterk aan populariteit ingeboet, nog maar 43 procent van Grieken heeft hem hoog zitten. Dat was destijds ruim 70 procent. Met nog meer voldoening leest hij de pleidooien van de sociaal-democratische oppositiepartij PASOK om te komen tot een scheiding van kerk en staat. Maar hij is sceptisch gestemd over het tijdstip waarop die scheiding van kracht wordt: ,,Ik vrees dat ik dat niet meer meemaak.'' Toch is hij pas 62 jaar.

In theorie kan het volgend jaar, bij de grondwetswijziging die eens in de vijf jaar plaats kan vinden. Maar van de conservatieve regeringspartij Nea Demokratia verwacht Lipowatz niet veel: ,,De regering zou wel afstand willen houden, maar premier Kostas Karamanlis is bang voor zijn eigen partij die altijd op de hand van de kerk is geweest. De minister van Nationaal Onderwijs en Religie heeft twee staatssecretarissen die nauwe banden onderhouden met de kerk. Bovendien zit de regering opgezadeld met de vreselijke economische erfenis van de vorige regering, een conflict met de kerk kan daar niet ook nog bij.''

Voor de Grieks-orthodoxe kerk zou een scheiding van kerk en staat een financiële ramp betekenen. De geestelijkheid wordt door de staat betaald. Uit democratisch oogpunt, zegt Lipowatz, moet het morgen al gebeuren: ,,Nu is alleen iemand die Grieks-orthodox is een echte Griek. Dat staat op gespannen voet met het beginsel van gelijkwaardigheid van mensen, ongeacht afkomst en geloof.''