Soepel ontslagrecht komt onherroepelijk

In Nederland komt een werkgever moeilijk van zijn personeel af, net als in Duitsland en Frankrijk. In Engeland en Denemarken gaat dat anders. In opdracht van minister De Geus bereidt de SER een advies voor dat nog deze maand moet verschijnen.

`Sorry, maar je hebt een klant van streek gemaakt: zoek maar een andere baan.' Dat kreeg Jerry op een ochtend te horen van zijn baas in Londen. ,,Maar de klant wilde dat ik alle spullen uit de bus zijn zaak in zou sjouwen en u heeft me altijd op het hart gedrukt dat ik de wagen niet mag verlaten'', probeerde Jerry nog. Er hielp geen lievemoederen aan. De klant was upset en Jerry kon vertrekken, zonder extra geld.

Jerry – blauw-rood geblokt jack, grijzend baardje, vriendelijke ogen – was koerier in witgoed, ijskasten en vriezers. Hij heeft net de nieuwste banen bekeken op de computer bij het JobCentre in Wimbledon, een wijk in het zuiden van Londen. Zijn baas beloofde hem aanvankelijk nog een week salaris. ,,Daarvan heb ik nooit een penny gezien'', zegt Jerry. Zijn loon was toch al slecht, 12.000 pond per jaar. Hij hoopt op iets beters. ,,Maar ik ben 48 jaar, dus het is lastig zoeken.'' Jerry moet snel iets vinden, want de bijstand van de staat houdt na zes maanden op.

De Britse arbeidsmarkt geldt als de meest flexibele van Europa. Groot-Brittannië kent lage werkloosheidscijfers (4,7 procent in 2004) en een economische groei (3,3 procent in 2004) waar Duitsland en Frankrijk alleen maar van kunnen dromen. Sleutel van het succes is het soepele ontslagrecht en de korte duur van een werkloosheidsuitkering. Daarom maken Duitsland, Frankrijk en Nederland, die al jarenlang hoge aantallen inactieven kennen, langzaam een einde aan een groot taboe: het ontslagrecht. ,,Het aannemen van personeel is een risico geworden'', meent Tjark de Lange, ondernemer uit Dordrecht en voorzitter van Yes for Europe, een vereniging van jonge ondernemers uit Europese landen. Goedbedoelde sociale wetgeving is volgens hem verworden tot een woud van regels, die het lastig maken werknemers te ontslaan en nieuwe aan te nemen. Hij schreef vorig jaar een alarmerende open brief aan een Britse krant onder de kop `Archaïsche arbeidswetten maken werken in Europa onmogelijk'.

De noodkreet van De Lange is bij diverse politici in Europa aangekomen, en ook in Den Haag. De werkloosheid mag in Nederland vergeleken met andere Europese landen laag zijn, het hoge aantal inactieven heeft CDA-minister De Geus van Sociale Zaken en Werkgelegenheid aangespoord de heilige koe van het ontslagrecht en de duur van de werkloosheidsuitkering (WW) aan te pakken. De Commissie Sociale Zekerheid van de Sociaal-Economische Raad (SER), waarin werkgevers, werknemers en onafhankelijke deskundigen zijn verenigd, is koortsachtig bezig een advies voor de minister te schrijven dat voor het eind van deze maand klaar moet zijn.

Eén ding staat vast: de ontslagregeling gaat op de helling.

Het ontslagrecht in Nederland geldt als een van de meest inflexibele regelingen in Europa. ,,Het is onmogelijk van iemand af te komen zonder dat het goud geld kost'', klaagde de Rotterdamse architect Kees Christiaanse van het bureau KCAP deze week in deze krant. Volgens de zogenaamde `kantonrechtersformule', die sinds eind jaren negentig geldt, loopt een werkgever de kans voor ieder gewerkt jaar een maand salaris te moeten betalen. Een eenvoudige, maar kostbare regeling.

,,Het is inderdaad moeilijk voor een werkgever om van werknemers af te komen'', zegt Simon Tan, advocaat bij het kantoor Nauta Dutilh en gespecialiseerd in arbeids- en ontslagrecht. ,,Maar dat heeft de politiek aan zichzelf te danken.'' Voordat een werkgever iemand de laan uit kan sturen, moet hij toestemming (in de vorm van een ontslagvergunning) vragen aan het Centrum voor Werk en Inkomen (CWI). Een voorwaarde die de Duitse bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft geïntroduceerd – destijds niet om de werknemer te beschermen, maar de werkgever: tegen leegloop.

,,Deze voorwaarde is uit de tijd'', oordeelt Guus Heerma-van Voss, hoogleraar sociaal recht aan de Universiteit Leiden. Nederland is in Europa het enige land dat de overheid als derde partij in de arbeidsverhoudingen zo'n zware rol toekent, weet Heerma-van Voss, die onlangs een Europees netwerk van arbeidsrechtspecialisten heeft opgericht. Het zou volgens hem al een ,,hele vooruitgang'' zijn als het ontslagrecht zo wordt aangepast dat de rol van het CWI uit de wet wordt geschrapt. Het vragen van toestemming vertraagt de ontslagprocedure. ,,Het is niet zo dat de werknemer dan meteen vogelvrij is.'' Engeland, Frankrijk en Duitsland hebben andere manieren gevonden om werknemers te beschermen tegen willekeur. In Duitsland moeten bedrijven bij ontslag instemming vragen van de ondernemingsraad, die in Nederland geen rol speelt bij individuele personeelszaken. Frankrijk kent een systeem van hoorzittingen, waarbij werkgever en werknemer, bijgestaan door een vakbondsvertegenwoordiger of advocaat, een ontslagvergoeding overeenkomen. En de Britse regering van Tony Blair heeft zich bij werkgevers impopulair gemaakt door de teugels, die oud-premier Thatcher op de arbeidsmarkt had laten vieren, aan te trekken. Met een 13-stappenplan wil de regering werkgevers verplichten tot een minimum van fatsoensregels om ontslag per e-mail, of bij toeval geïnformeerd worden via het nieuws op de radio te voorkomen. Een Employment Tribunal kan van de werkgever een vergoeding afdwingen. Een radicaler model kent Denemarken, dat geprezen wordt om zijn flexibele arbeidsmarkt. Een ontslagen werknemer wordt `beschermd' door een royale werkloosheidsuitkering. In ruil daarvoor moet hij omscholing accepteren of de eerste baan die wordt aangeboden.

Maar zo'n model laat zich niet eenvoudig kopiëren, zegt Heerma-van Voss. ,,Zo zijn de uitkeringen in Denemarken – dat hogere belastingen kent dan Nederland – er aan de forse kant, terwijl de SER juist studeert op verlaging en verkorting van de werkloosheidsuitkering. Sterker, de overheid stelt zelfs voor de ontslagvergoeding van de WW af te trekken.''

Geen goed idee, meent kantonrechter Jan Groenendaal van de Amsterdamse rechtbank. Hij verwacht een verharding van het klimaat. Nu is de afkoopsom die werkgever en werknemer bij ontslag overeenkomen de smeerolie die de arbeidsmarkt soepel houdt, meent Groenendaal. ,,Een werkgever komt via een afkoopsom tóch bijna altijd van iemand af. Als de overheid zegt: eet eerst je vergoeding op voordat je WW krijgt, dan worden de bedragen hoger. In dat geval slaat zo'n maatregel als een boemerang op de werkgevers terug en zijn ondernemers met hun roep om een soepeler ontslagrecht verder van huis.''