Schuld en dekschild

Welke boeken zijn aanraders voor beginnende en volwassen lezers?

Welke leeslijstklassiekers hebben de `literaire X-factor'? Een tweewekelijks rondje langs de eeuwige jachtvelden van de wereldfictie brengt Pieter Steinz bij `De gedaanteverwisseling' van Franz Kafka

Toegegeven, niet alle hoogtepunten uit de wereldliteratuur beginnen met een meesterlijke zin; lees er Madame Bovary of Oorlog en vrede maar op na. Maar Die Verwandlung, een van de weinige verhalen die Franz Kafka (1883-1924) goed genoeg achtte om te publiceren, heeft een vliegende start: `Toen Gregor Samsa op een ochtend uit onrustige dromen ontwaakte, bemerkte hij dat hij in zijn bed in een kolossaal stuk ongedierte was veranderd.'

Wie zo'n zin leest, legt het verhaal niet meer weg. De eerste reactie is verbazing (hoe kan iemand zó veranderen, is dit een sprookje?), de tweede nieuwsgierigheid (hoe gaat dit verder, hoe loopt dit af?), en de derde – als je het verhaal eenmaal ademloos hebt uitgelezen – is bewondering. Een sprookje of een dierenverhaal kan iedereen schrijven, maar wie er na zo'n absurd begin in slaagt zijn lezers mee te laten leven met het lot van de man die veroordeeld is tot een bestaan als insekt, is een genie. Zeker als hij dat negentig jaar geleden al deed, toen realistisch proza in de literatuur nog de toon zette.

Kafka wordt gezien als een van de grondleggers van het magisch-realisme; Gabriel García Márquez heeft vaak gezegd dat het Die Verwandlung was die hem duidelijk maakte welke mogelijkheden de literatuur bood. Maar de nadruk ligt bij de Duitstalige Tsjech op het realisme – of hij nu beschrijft hoe een man zich op bevel van zijn vader verdrinkt (`Das Urteil'), hoe een circusartiest vast tot het bittere einde (`Der Hungerkünstler'), hoe een beul zichzelf onder een nieuw martelwerktuig legt (`In der Strafkolonie'), of hoe Gregor Samsa door zijn familieleden de dood in wordt gedreven. Want dát is waar Die Verwandlung om draait: om het isolement van Gregor en om de botte manier waarop hij al snel na zijn gedaanteverwisseling verraden wordt door de mensen voor wie hij zich altijd opgeofferd heeft. Gregor wordt gestraft zonder dat hij (of de lezer) weet waarvoor, net als Joseph K. in Kafka's beroemde roman Der Prozess.

Het schrijnende van Die Verwandlung is dat Gregor zich voortdurend schuldig voelt tegenover zijn familie, terwijl wij ons alleen maar verbazen over het autoritaire gedrag van zijn vader, de slapheid van zijn moeder en de uiteindelijke harteloosheid van zijn zusje. Je zou Die Verwandlung dan ook kunnen opvatten als het verhaal van een moderne Jezusfiguur, die de schuld van alle mensen op zich neemt. Zelf zie ik het verhaal in de eerste plaats als een geestige variatie op de Metamorphoses van de Latijnse dichter Ovidius, die zijn verhalen meestal liet eindigen met een gedaanteverwisseling. Maar dat zijn maar twee van de mogelijke lezingen. Freudianen, marxisten, christenen, joden, mystici, Praagse nationalisten en biografische critici – allemaal hebben ze Die Verwandlung (en de rest van het werk van Kafka) naar hun eigen straatje toegeveegd. De schrijver zou dat trouwens niet erg gevonden hebben; als jood (zij het een niet gelovige) was hij van jongsafaan doordrongen van de o zo vruchtbare meerduidigheid van de teksten in de Misjna en de Talmoed, de joodse parabels en verzamelde commentaren op de wet.

Om de fantasie van zijn lezers niet te beperken, keerde hij zich bij zijn leven tegen het afbeelden van Gregor-als-insekt op de kaft van het boek. Hij moet zich in zijn graf hebben omgedraaid toen Vladimir Nabokov het `stuk ongedierte' in de jaren vijftig tijdens zijn Lectures on Literature determineerde (en tekende) als een grote bruine kever. Nabokov had als bewonderaar van Kafka beter moeten weten. Maar ja, als afgestudeerd entomoloog kon hij de verleiding moeilijk weerstaan.

Reacties: steinz@nrc.nl