Nederland is nog steeds een raar regentenland

Het is schandalig dat de PvdA zo weinig vertrouwen heeft in de burger dat zij hem of haar niet de burgemeester durft te laten kiezen.

Er was een tijd dat niemand stemde. En toen was er de periode dat alleen rijke mannen mochten stemmen. Armen telden niet mee. Vrouwen ook niet. `Vroeger was alles beter' is dus historisch onjuist gepraat van mensen die niet in het heden kunnen leven. Maar wie denkt dat nu alles beter is, die rekent buiten de PvdA. De partij van de verheffing der armen, vrouwen en wie-en-wat-al-niet weigert vertrouwen terug te geven aan die mensen die hun hoop op hun eigen volwaardigheid en plaats in de samenleving met een rood potlood hadden gemandateerd aan Wouter Bos. Want die PvdA is niet van vertrouwen en inspraak en eigen keuze eerst. Dat roepen ze wel, en dan klinkt het ook mooi, maar ze doen toch iets anders.

Dat strookt niet met onze opvattingen over wat sociaal-democratie is en vermag en waar zou moeten maken. Had Wouter Bos het bij het laatste PvdA-congres niet over vertrouwen? Dat de PvdA vertrouwen stelt in mensen in plaats van regels? Wat zijn Bos' woorden nu eigenlijk waard? Weinig of niets, zo lijkt het. Want dat vertrouwen van Bos is een one-liner die snel sneuvelt als het gaat om de rechtstreeks gekozen burgemeester.

Daar is de `burger' niet aan toe, vond een deel van de PvdA-leden vorig jaar al. Het partijreferendum vol niet-gekozen leden bepaalde de koers voor de gekozen volksvertegenwoordiging en haar politiek leider. Dat is op zich al raar. Dan verwordt het moderne gezicht van de emancipatie eerder tot een soort restauratie. Eigen macht eerst.

Nu doet een ander PvdA-smaldeel nog een duit in dat zakje. Het ene ouderwetse orgaan houdt het andere overleefde instrument in stand. De Eerste Kamer getrapt gekozen door Provinciale Staten dreigt de grondwetswijziging over de burgemeestersbenoeming tegen te houden. Het argument? Het zou haast- en broddelwerk zijn alsof de geachte senatoren zich al niet een eeuw hadden kunnen voorbereiden op en verzoenen met het democratisch onvermijdelijke en zo vurig gewenste. Of is het een sluw machtsspel dat wij, gewone stervelingen, maar niet doorzien? Wie weet. Maar misschien vinden we het eindelijk moderniseren van onze 19e eeuwse staatsstructuur wat belangrijker dan spindoctoren en machtspolitiek.

De PvdA dreigt een enorme kans laten liggen de mede-saneerder van de vervuilde politieke moerasgrond te worden. Waarom toch niet weg met de vastgebreide bestuursspaghetti en de lemen-lagen macht? Waarom niet weg met de provincies en hun commissarissen? Waarom niet weg met de door de Kroon benoemden? Waarom laten we het gras grazen door Geert Wilders die de bureaucratie terecht op alle korrels neemt? Maar ja, wie wat wil veranderen in Nederland, die heeft het niet makkelijk. D66 wacht al bijna 40 jaar voordat het bestuurlijk beton een millimeter wijkt. En nu er dan eindelijk groen licht leek te komen voor de gekozen burgemeester, wordt het plots pijnlijk duidelijk hoe de macht zich aangevallen voelt, samenbalt en samenspant.

Nederland is nog steeds een raar regentenland. Met een erfelijke monarchie, commissarissen in alle wingewesten, bureaucratische provinciale steunpunten, dijkgraven en benoemde burgemeesters. Niet echt een modern bestuurd land. Eerder een archaïsch doolhof vol versleten traditie, oude zuilen, tochtige krochten, kongsi's en aloude machten die hun belangen perfect beschermen. Niks vernieuwing, niks meer invloed. De burger ligt aan de ketting en heeft het nakijken. Macht wordt niet gedeeld, macht wordt gekoesterd. De burger is gewoon niet goed genoeg om zelf te mogen kiezen. Nou, vooruit dan, één keer per vier jaar voor de Tweede Kamer en in een zelfde periode voor de eigen achtertuin.

Het zou wel eens met iets heel triviaals te maken kunnen hebben. Zittende regenten en andere machtsliefhebbers zijn te bang dat er iemand wordt gekozen die niet is zoals zij. Want bedenk dat de gekozen burgemeester de allereerste kans in ons land is om binnen dorpen en steden een ander soort mensen in politiek relevante posities te krijgen. Misschien is de zittende macht daat het meest bang voor: voor andere mensen. Ze hebben geen vertrouwen in andersdenkenden. Ze hebben geen vertrouwen in de bevolking, en ze hebben klaarblijkelijk geen vertrouwen in zichzelf. Dat eerste is een democratische schandvlek, het laatste is angsthazerij die maar op één manier kan worden beloond: wegstemmen. Tijd voor echte verkiezingen dus.

Halbertsma is bankier en voormalig PvdA-fractievoorzitter in Amsterdam; Van Noppen is communicatieadviseur en voormalig PvdA-campagnemanager in Amsterdam; Oudkerk is huisarts, columnist en voormalig PvdA-wethouder in Amsterdam