`In de spiegel kijken is niet onze sterke kant'

In Kroatië heeft de rode kaart uit Brussel niet voor politieke onrust gezorgd. Niemand neemt verantwoordelijkheid, en tegenslagen zijn altijd de schuld van een ander.

Wat staat de Kroatische premier Ivo Sanader te wachten bij zijn terugkeer in Zagreb? Hoe groot is zijn gezichtsverlies? En: zal de oppositie zijn ontslag eisen, of stapt premier Sanader zelf op?

De dag nadat Brussel de Kroaten naar de wachtmaker van de Europese Unie verwees, werd er druk gespeculeerd. Door buitenlandse waarnemers, wel te verstaan. De Kroaten zélf haalden hun schouders op. ,,Verwacht niet dat dit in regering of parlement tot onrust leidt,'' zegt Andrea Feldman, politiek activiste in Zagreb. ,,De Kroaten zullen eerder de anderen de schuld geven van het debacle in Brussel. In de spiegel kijken is niet onze sterkste kant.''

Deze week viel voor de Kroaten het doek. De EU, waarmee Kroatië hoopte de toetredingsonderhandelingen te kunnen starten, vindt het onacceptabel dat Kroatië de van oorlogsmisdaden verdachte generaal Ante Gotovina niet uitlevert aan het Joegoslavië-tribunaal. Niet eerder zegde de EU een land op deze manier de wacht aan. Maar premier Sanader komt er gemakkelijk mee weg. De grote oppositiepartijen geven hem het voordeel van de twijfel. De leider van de rechts-radicale partij HSP, Ante Djapić, eist weliswaar vervroegde verkiezingen, maar hij staat daarin alleen. Ook de Kroatische media bleven mild in hun kritiek.

,,Het toont de totale lethargie,'' zegt Feldman, tot voor kort vice-president van de liberale partij LS. Uit onvrede met de politieke cultuur in haar land keerde Feldman de LS de rug toe en is nu hoofd van het Open Society Institute dat ijvert voor democratisering van de Kroatische samenleving.

Hoe slecht het daarmee is gesteld toont volgens Feldman de zaak-Gotovina aan. ,,Dat hij niet is opgespoord bewijst dat politiek, rechtspraak en opsporing in Kroatië niet functioneren zoals ze in een democratie behoren te doen. Het is de verdienste van Carla Del Ponte [hoofdaanklager van het tribunaal, red.] dat zij in haar verbeten zoektocht naar Gotovina onze politici heeft ontmaskerd. In elke Kroatische stad moet een plein naar haar worden vernoemd.''

De vorige regering – onder leiding van Ivica Račan, nu leider van de sociaal-democratische SDP in de oppositie – wilde haar vingers niet branden aan Gotovina. De huidige regering kwam pas in actie toen de EU liet merken de zaak serieus te nemen. Premier Sanader ging pas op het laatste moment de confrontatie aan met de haviken binnen zijn partij Kroatische Democratische Gemeenschap HDZ, opgericht door Franjo Tudjman, de in 1999 gestorven leider die Kroatië in de jaren negentig meesleurde in de oorlog. Binnen de HDZ is de onwil groot om `vaderlandse helden' als Gotovina naar Den Haag te sturen. En niet alleen binnen de HDZ: volgens een recente opiniepeiling beschouwt 81,4 procent van de Kroaten Gotovina als een held en is 54,4 procent tegen zijn gang naar Den Haag.

Sanaders last minute optreden maakt op Feldman weinig indruk. ,,Ook hij heeft zich niet losgemaakt van het verleden. Dat is het grote probleem in Kroatië. Het is nu tien jaar na de oorlog. Los van alle dramatiek schept oorlog vaak ook de mogelijkheid om aan een nieuwe natie te gaan bouwen. Maar die kans heeft Kroatië niet gegrepen. We hebben een valse start gemaakt onder de autocraat Tudjman. Zijn erfenis heeft nog steeds een verlammende uitwerking. De transitie, zoals de Slovenen die hebben doorgemaakt, hebben wij gemist.''

Torenhoge belastingen, inefficiënte staatsbedrijven, een snel groeiende buitenlandse schuld van dertig miljard dollar, een gammele gezondheidszorg, trage rechtspraak – het is een greep uit de bevindingen van de Economist Intelligence Unit die Kroatië langs de meetlat legt. Voorts zakte Kroatië dit jaar verder weg op de lijst van corruptiewaakhond Transparency International. Desondanks tonen diplomaten van de Europese Unie in Zagreb zich, los van de Gotovina-zaak, betrekkelijk positief over de vorderingen die Kroatië maakt.

Feldman: ,,De nieuwe welvaart is een vernislaagje dik. Daar geniet slechts een kleine, stedelijke elite van. Er is amper sprake van een middenklasse. De werkloosheid schommelt rond de 20 procent. Nu de zomer er aankomt heeft iedereen weer goede hoop op een geslaagd toeristenseizoen. Maar op enkel toeristen kan een land niet draaien.''

Na het einde van de oorlog in 1995 had Kroatië alle kansen om de benodigde economische hervormingen door te voeren, zegt Feldman. ,,Maar niemand heeft de verantwoordelijkheid op zich genomen. En dat het niet lukt ligt volgens Kroaten altijd aan een ander. Vroeger, toen Kroatië gebukt ging onder de Hongaren, was Boedapest de gebeten hond. Daarna kwam het kwaad uit Belgrado. Nu is het Brussel die de Kroaten het leven zuur maakt.''

Volgens Feldman heeft het huidige klimaat in Kroatië alle kenmerken van een depressie. ,,Treuren en tegelijk zwelgen in grootheidswaan. Wij zijn zo geweldig! Onze kust is de mooiste van de wereld! Maar zodra het aankomt op verplichtingen geeft de Kroaat niet thuis.''

De afgelopen weken al kelderde in Kroatië de steun voor toetreding tot de Europese Unie van ongeveer 70 procent naar krap 30 procent. Daarbij komt nu de kater, na de afwijzing in Brussel. Maar in plaats van met open vizier op zoek te gaan naar een medicijn, graven de politici zich in, zegt Feldman. ,,Het gevaar is nu dat er meer ruimte ontstaat voor radicale, eurosceptische politici als Ante Djapić. Iedereen verwacht dat hij bij de aanstaande gemeenteraadsverkiezingen in mei de onvrede zal kapitaliseren. Dan zijn we nog verder van huis. We hebben de EU juist hard nodig om van Kroatië een democratie te maken.''