De Graaf vecht in senaat voor zijn politieke lot

Het lot van de gekozen burgemeester is in handen van 19 PvdA-senatoren. De komende week kan cruciaal worden voor zowel minister De Graaf áls het kabinet-Balkenende II.

Minister De Graaf (Bestuurlijke Vernieuwing, D66) vecht komende week in de Eerste Kamer voor zijn politieke lot. Om zijn belangrijkste hervorming door te voeren – de gekozen burgemeester – heeft hij de steun nodig van twee derde van de 75 senatoren, maar het is onzeker of hij dat haalt. De coalitie van CDA, VVD en D66 is onderling verdeeld, en De Graaf moet bovendien óók de oppositie nog meekrijgen. Met name de PvdA dreigt de gekozen burgemeester in de Eerste Kamer te blokkeren.

Tegen de achtergrond van zoveel politieke complicaties rond de uitvoering van afspraken die in het regeerakkoord staan, had premier Balkenende gisteren na de wekelijkse ministerraad een even simpele als verrassende mededeling. Hij vertrouwt erop dat oppositiepartij PvdA komende week géén gebruik maakt van het buitenkansje dat zij krijgt om zijn tweede kabinet in gevaar te brengen – en misschien ten val. ,,Wij gaan uit van de consistentie van de senaat'', zei Balkenende. Het lijkt op voorhand een gewaagde aanname, tenzij het de premier goed uitkomt als de PvdA hem verlost van een lastige minister met lastige plannen.

Wat is er aan de hand? Dinsdag behandelt de Eerste Kamer een Grondwetswijziging die de regel afschaft dat de burgemeester door de kroon wordt benoemd. En de PvdA dreigt dit te blokkeren. Zonder de steun van de negentien PvdA-senatoren ontstaat niet de benodigde tweederde meerderheid in de senaat voor deze Grondwetswijziging. En zonder die meerderheid kan het kabinet weer niet de afspraak tussen CDA, VVD en D66 in het regeerakkoord uitvoeren om vóór 2006 de rechtstreeks gekozen burgemeester in te voeren.

Voor D66, de kleinste coalitiepartner, was die afspraak in 2003 de cruciale voorwaarde voor kabinetsdeelname. Daarin schuilt ook de verleiding voor de oppositie. Han Noten, PvdA-fractieleider in de Eerste Kamer, luchtte vorige week na overleg met PvdA-leider Bos zijn hart: de haastige spoed van De Graaf leidt er volgens hem toe dat de gemeenten worden opgezadeld met grote problemen. Wie is straks de baas over de politie? Wie is de baas in de gemeente? De raad of de burgemeester? En wat gebeurt er bij een conflict? Indien de minister dinsdag hierover geen duidelijkheid geeft, gaat het feest wat de PvdA betreft niet door.

Na deze politieke zet van de PvdA-senatoren stak een storm van kritiek op, ook uit eigen gelederen. Volgens de Leidse hoogleraar Andeweg, motor achter een nieuwe PvdA-visie op democratische vernieuwing, misbruikt de PvdA zelfs de Grondwet.

[Vervolg DE GRAAF: pagina 3]

DE GRAAF

Weinig steun van collegabewindslieden

[vervolg van pagina 1]

De PvdA is voorstander van de gekozen burgemeester – weliswaar door de gemeenteraad en niet rechtstreeks door de bevolking, maar dat maakt voor de Grondwetswijziging niet uit. Daarom mag, volgens Andeweg, van de PvdA-senatoren worden verwacht dat zij vóór deze Grondwetswijziging stemmen. Dat is een kwestie van staatsrechtelijke zuiverheid. Later kan de senaat zich uitspreken over de wetgeving die daarop volgt.

Maar de politieke werkelijkheid is een andere, want Noten en de andere PvdA-senatoren hebben inmiddels duidelijk gemaakt dat zij voet bij stuk houden. Instemmen met de Grondwetswijziging betekent instemmen met chaos in de gemeenten waarin 2006 burgemeester worden gekozen, zo redeneren zij - want de regeringscoalitie zal zijn meerderheid gebruiken om dat door te drukken. De enige oplossing is dat De Graaf dinsdag al in de Eerste Kamer concessies doet over de invoering van de rechtstreeks gekozen burgemeester.

De Graaf verkeert echter in een penibele situatie. Hij kan weinig garanties bieden, want de coalitiepartijen CDA, VVD en D66 zijn onderling ook verdeeld over de gekozen burgemeester. De Graaf is daarom afhankelijk van overleg dat sinds anderhalve week gevoerd wordt tussen de fractieleiders van de coalitiepartijen CDA, VVD en D66 in de Tweede Kamer – zonder hem. Maar zij maken het hem niet makkelijk. Verhagen, Van Aartsen en Dittrich komen er niet uit, en hebben hun overleg afgebroken tot woensdag, na het Eerste Kamerdebat.

Bij CDA en VVD wordt onderstreept dat zij geen belang hebben bij een kabinetscrisis. Maar in beide partijen wordt wel gespeculeerd over de mogelijkheid dat het D66 van Dittrich zover kan worden gekregen dat het kabinet intact blijft als de PvdA de coalitie de voet dwars zet - zelfs wanneer vice-premier De Graaf wél zijn consequenties trekt.

De Graaf heeft zijn `ondergrens' duidelijk geformuleerd: er moeten in 2006 voldoende burgemeesters daadwerkelijk worden gekozen om te kunnen spreken van een `onomkeerbare stap' naar de gekozen burgemeester. Om dat zeker te stellen, kan hij kiezen voor de vlucht naar voren en in de senaat toezeggingen doen over de positie van de burgemeester tegenover wethouders en de politie, waaraan CDA en VVD zich daarna maar moeten conformeren als ze inderdaad geen crisis willen.

Maar De Graaf krijgt wel opvallend weinig publieke steun van zijn collega-bewindslieden. Eigenlijk alleen VVD-vicepremier Zalm deed onlangs een oproep aan de coalitiepartijen om D66 het zijne uit het regeerakkoord te gunnen. Dat heeft Balkenende niet gezegd.