Beste Geert, je blijft, als een ouderwetse Arabier, onverdroten de schuld bij de Ander leggen

In het verleden, Geert Mak, zijn we elkaar een paar keer tegengekomen en daarbij hebben we elkaar getutoyeerd; ik ben zo vrij die vorm hier voort te zetten.

Met `Gedoemd tot kwetsbaarheid', de uitwerking van `Een kleine geschiedenis van een novembermaand' (Opinie & Debat, 26 november) heb je een opmerkelijk pamflet geschreven. Er staat veel in waarmee iemand met enig gevoel voor verhoudingen het eens kan zijn. Maar met de essentie ervan heb ik grote moeite. Volgens mij ontken je de sociaal-psychologische werkelijkheid van dit moment en vervang je die door een eigen werkelijkheid die wel voldoet aan het sociaal-economische kader waarbinnen de Nederlandse integratieproblematiek volgens jou moet worden benaderd.

Tot op zekere hoogte is dat prijzenswaardig je vindt het niet alleen onfatsoenlijk, maar ook gevaarlijk om de aan hun religie ontleende waardensystemen van veel Nederlandse moslims te bekritiseren. Bij ons in de polder is het al eeuwen de gewoonte om niet de scherpte van religieuze verschillen op te zoeken, schrijf je terecht, aangezien we in ons collectieve geheugen de herinneringen hebben opgeslagen aan de rampen die religieuze conflicten teweegbrengen.

In deze krant schreef H.J.A. Hofland goedkeurend over je essay: ,,In tegenstelling tot wat veel keiharde aanpakkers willen, bestaan `de' moslims niet. Dat is de strekking van zijn betoog.''

Bestaan `de' moslims echt niet? Bestaan `de' christenen ook niet, en `de' boeddhisten evenmin? Natuurlijk bestaat `de' islam wel, een monotheïstische religie rondom een centrale heilige tekst, en een daarvan afgeleide wetgeving en boeken die de uitspraken en handelingen van de grondlegger beschrijven en duiden. Dit wil niet zeggen dat alle gelovigen tussen Marokko en Indonesië de voorschriften van de profeet precies en hardnekkig en op dezelfde wijze naleven.

Irshad Manji, een vooruitstrevende Canadese moslima, spreekt moslims wel als groep aan: ,,Ik stel moslims in het Westen een hele elementaire vraag: blijven we geestelijk infantiel, toegevend aan de culturele druk om je mond te houden en je te conformeren, of zullen we rijpen tot volwaardige burgers die de pluriformiteit verdedigen die ons toestaat in dit deel van de wereld te leven?'' Het is niet niks wat Manji in die ene zin stelt: moslims zijn geestelijk infantiel, zijn bang om hun mond open te doen en bezwijken onder culturele druk.

Het United Nations Arab Human Development Report 2003 onderschrijft haar beweringen. In dat rapport geven Arabische intellectuelen een analyse van de Arabische wereld. Hun rapport betreft ook Marokko, het land van oorsprong van onze Noord-Afrikaanse immigranten. Een citaat: ,,In Arabische landen, met een totale bevolking van 284 miljoen, is een boek een `bestseller' wanneer het een oplage heeft van slechts 5.000 exemplaren, het gevolg van censuur en andere beperkingen voor onafhankelijke uitgevers. Het aantal vertalingen van buitenlandse werken naar het Arabisch blijft sterk achter bij de rest van de wereld: per jaar worden in het Grieks, een taal die door slechts 11 miljoen mensen wordt gesproken, vijf keer meer boeken vertaald dan in het Arabisch. Per 1000 inwoners worden er in het gebied slechts 53 kranten gedrukt, vergeleken met 285 kranten per 1000 in de ontwikkelde wereld. In de Arabische wereld zijn slechts 18 computers per 1000 mensen, vergeleken met een wereldwijd gemiddelde van 78 per 1000.''

Wat voor zin zou het voor Arabische intellectuelen hebben om over `de' Arabieren lijvige rapporten te schrijven wanneer Marokkanen niets gemeen hebben met bijvoorbeeld Jemenieten? Dat Development Report is een aanval op uitgerekend jouw manier van denken: de Arabische intellectuelen die dat rapport schreven, vinden dat Arabieren moeten ophouden met klagen over vermeend slachtofferschap, over het gebrek aan respect dat de wereld hun betoont. Tot voor kort zochten moslims de oorzaken van Arabische en islamitische problemen vooral buiten de eigen cultuur, religie en politiek; tegenwoordig roepen progressieve en liberale Arabieren en moslims dat het anders moet en dat Arabieren en moslims in plaats van met wrok en afgunst nu met interesse en nieuwsgierigheid naar het Noorden en Westen moeten kijken. Net als Manji roepen zij op om onbevreesd zelfkritiek uit te oefenen. Zij zijn de eersten die met het conformisme breken.

Maar jij blijft, als een ouderwetse Arabier, onverdroten de schuld bij de Ander, ofwel het Westen en de zionisten, leggen. Jij schrijft: ,,Mohammed B. en zijn medestrijders waren geen simpele islamisten. Ze maakten deel uit van een veel grotere groep, de kinderen van de schotelantennes, van Al Jazira en Arabia TV. Dat betekende ook dat de bron van hun intense woede vooral op een bovennationaal niveau lag: het lijden van de Palestijnen en Tsjetsjenen, de tienduizenden doden en honderdduizenden ontheemden in Irak waaraan de westerse media nauwelijks aandacht schonken, het materialisme en de soms blinde arrogantie van de westerse cultuur, de ontwrichting, de vernederingen die moslims ook in Nederland ondergingen.''

Dat is me nogal wat. Is Mohammed B. echt een bevlogen mensenredder die via de moord op Theo van Gogh de Tsjetsjenen en Palestijnen wilde bevrijden? Jij komt met de ultieme dooddoener `vernedering' op de proppen. Hoe gaat dat precies in zijn werk? Oefenen westerse machten druk uit op islamitische uitgevers om zo weinig mogelijk boeken naar het Arabisch te vertalen? Weigert Apple om computers naar Egypte te transporteren? Waardoor werd Mohammed B. nou eigenlijk in Amsterdam-West vernederd?

Nog enkele cijfers uit dat Development Report: tussen 1980 en 2000 registreerde Zuid-Korea meer dan 16.000 patenten, Israël meer dan 7.600, en de gehele Arabische wereld bij elkaar, inclusief de rijke oliestaten, niet meer dan 370 patenten. Komt het gebrek aan wetenschappelijke interesse en nieuwsgierigheid, aan vernieuwend en innovatief denken, aan een vrije, onafhankelijke verbeelding, voort uit vernedering? Of zijn er andere factoren in het spel die het onafhankelijke denken in dat deel van de wereld frustreren? Waarom is de werkloosheid bij `onze' Marokkanen (over hen hebben we het voortdurend) te hoog, hun opleidingsniveau te laag, de jeugdcriminaliteit te hoog, de bijdrage aan de samenleving te laag, en hun identificatie met het lot van verre islamitische slachtoffers te intens? Kunnen alleen sociaal-economische posities de achterstand van deze migranten verklaren?

De belangrijkste ontwikkelingen in het christelijke Europa gingen sinds de renaissance aan de moslims voorbij in de overtuiging dat van christenen en ongelovigen niks goeds kon komen. De modernisering, secularisering en individualisering van de westerse mens hoefden eeuwenlang niet te worden opgemerkt, aangezien moslims genoeg hadden aan de voltooiing van de beschaving die de islam nu eenmaal was. Dit laatste is ook de reden dat in de islamitische wereld wetenschappelijk onderzoek naar de historiciteit van de koran en het leven van de profeet een taboe is geworden. Dit is een van de hoofdoorzaken van de fatale kloof die tussen de islamitische en de niet-islamitische wereld is ontstaan, en het is dus van belang om onze islamitische Marokkaanse immigranten in meerderheid erfgenamen van een conformerende, behoudende, traditionele cultuur te stimuleren bij het kritische onderzoek van een van de belangrijkste redenen van de armoede en achterstand die zij in hun land van herkomst hebben gekend en die zij door een vlucht naar het Noorden hebben proberen te ontlopen. Velen van hen zijn uit de Rif vertrokken, maar nog steeds niet in de polder aangekomen.

Ik zal je een voorbeeld geven van de manier waarop veel Nederlandse moslims de wereld in kaart brengen. Kortgeleden bekritiseerde een student van Marokkaanse afkomst in de Volkskrant de media om hun schamele kennis van de islam en de Marokkaanse cultuur. Hij schreef: ,,Ooit was ik in gesprekken met landgenoten een fel verdediger van de Nederlandse media. Daar waar zij [`vele Marokkanen'] complottheorieën in de media zagen en meenden dat overal de zionisten achter zaten wier enig doel was de moslims, de islam en de Marokkanen zwart te maken had ik het over hun onafhankelijkheid... Niet dat ik nu in die complottheorieën geloof waarin veel van mijn landgenoten zwelgen.''

Die verfoeide zionisten, die `de' moslims zwart willen maken, zouden dat de joden zijn, die specifieke groep mensen wier lot in de Tweede Wereldoorlog in jouw essay voortdurend op de achtergrond speelt? Voor ,,veel van mijn landgenoten'' vormen de zionisten, zo schreef de student onomwonden, een diabolisch gevaar. Hij hanteerde naar hedendaags gebruik de term `zionist' in plaats van jood, maar de continuïteit van het islamitische antisemitisme kent geen hiaten. In die traditie past de brief die Mohammed B. op het lijf van Theo van Gogh heeft achtergelaten, een onversneden antisemitisch epistel dat naadloos past binnen de samenzweringstheorieën van de `landgenoten' en van die van de koran, en waarvan de inhoud door jou in je essay volledig wordt doodgezwegen.

Wat de koran en de boeken over de levenswijze en uitspraken van de profeet te berde brengen over niet-moslims, andersgelovigen en ongelovigen, is bijna zonder uitzondering grof, agressief, meedogenloos. De joodse bijbel is net zo brutaal over het lot dat halsstarrige ongelovigen te wachten staat. Maar in Israël verschijnen studies van wetenschappers die willen aantonen dat Mozes nooit bestaan heeft, of dat de uittocht uit Egypte, een centrale joodse mythe, nooit heeft plaatsgevonden. Het zijn de tekenen van een cultuur waarin individuen vrij zijn om te denken, en die, om Manji te parafraseren, een bonus biedt aan mensen die hun mond opendoen en zich niet conformeren.

De Arabische culturen doen juist het tegenovergestelde: er staat een bonus op zich conformeren, op zwijgen, meehobbelen met de traditie. Is het mogelijk dat onze Noord-Afrikaanse immigranten die mentaliteit hebben meegenomen?

In je pamflet schrijf je: ,,Wie ik wel in haar [Hirsi Ali's] omgeving zag, altijd maar weer, waren autochtone mannen, handelaren in angst, figuren die politiek belang hadden bij het voortduren van de crisis, gezeten burgers die, een enkele uitzondering daargelaten, nooit in hun loopbaan enige belangstelling hadden getoond voor het lot van moslimvrouwen, en het was volstrekt onduidelijk wie nu wie gebruikte.'' Hofland was net zo suggestief: ,,Het achteloos praten over `de' moslims als afzonderlijke mensensoort is de Nederlandse inleiding tot de apartheid.''

Bedoel je ook mij, Geert? Vind jij dat ik of de filosoof Herman Philipse of de arabist Hans Jansen of de publicist Paul Scheffer handelaren in angst zijn, inleiders van een apartheidsstaat?

Het is onthutsend dat jij, een wetenschapper, kritiek uit op mensen die de integratiecrises van immigranten uit moslimlanden ook op hun religieuze gehalte willen onderzoeken. Deze mensen doen dat omdat zij bezorgd zijn over het ontstaan van een religieus en etnisch gekleurde onderklasse waarin jonge moslims geweldsfantasieën ontwikkelen die in een tijdperk van toegankelijke massavernietigingswapens rampzalige gevolgen kunnen hebben. En omdat in die islamitische immigrantenculturen over het algemeen zeer behoudende geloofspatronen bestaan, of ze nou wekelijks in de moskee worden uitgedragen of niet, is het zaak om de vraag te stellen of de traditionele wijze waarop veel moslims hun geloof vormgeven doorklinkt in, bij voorbeeld, de manier waarop in hun vroege jeugd jongens van meisjes worden gescheiden, de manier waarop huwelijken tot stand komen, de manier waarop zij hun eerste seksuele ervaringen opdoen, de manier waarop een zwakke economische positie in een samenleving van welvarende christenen en ongelovigen wordt ervaren.

Laat ik de crisis van de islam eens anders omschrijven: honderden en honderden jaren zijn verspild door de arrogante genoegzaamheid, door jou in je essay `trots' genoemd, van moslims die voldoende hadden aan Mohammeds leefopdrachten en die geen idee hadden dat de wereld zich zonder hen voortspoedde en die dus monomaan bleven ronddraaien in verouderde ideeën en waarden, zoals de bedevaartgangers tijdens de hadj in verheven aanbidding in cirkels rond een zwarte steen lopen.

De islam blijkt in de huidige wereld geen respect per se af te dwingen; aardse macht, rijkdom en glorie blijven uit, ook al is de islam Gods ultieme openbaring. Een overlevingstrategie als de islam, die duizend jaar lang gefunctioneerd heeft en zich als machtig rijk kon manifesteren, blijkt opeens impotent te zijn. Het enige wat de islam doet, is vooruitzicht bieden op een leven na de dood, maar dat doen de andere monotheïsmen ook. De kwaliteit van de islam was dat hij tribale samenlevingen orde oplegde, maar dat blijken seculiere staten, zowel dictaturen als rechtsstaten, in de moderne tijd beter te kunnen.

De moderne westerse staat, dat wonder van fatsoen en redelijkheid, is het bewijs dat vrees voor Allah en vrome hoop op toegang tot het hiernamaals niet de ultieme bindmiddelen van een samenleving hoeven te zijn. De macht en rijkdom van de democratische westerse rechtsstaat markeren de overbodigheid en zinloosheid van een op Godsvrees georganiseerde islamitische samenleving en daarom is de westerse rechtsstaat het object van haat van de radicale gelovige. Discussies over deze thema's zijn noodzakelijk om de kern te doorgronden van de integratieproblematiek. De sociaal-economische bestanddelen daarvan worden vertroebeld door de crises in de Arabisch-islamitische wereld als geheel.

De Canadese Irshad Manji schreef: ,,Mijn vraag aan niet-moslims is net zo eenvoudig [als die aan moslims]: zullen jullie bezwijken onder de intimidatie van de beschuldiging dat je een racist bent, of zullen jullie ons moslims eindelijk eens uitdagen om verantwoordelijkheid te nemen voor wat er mankeert in de islam?''

In je pamflet, beste Geert, doe je als trouwe progressieve intellectueel precies het tegenovergestelde: je houdt de schuld van de problemen waarmee de grootste meerderheid van moslims kampt bij het Westen, en daarmee houd je onze eigen moslims in hun achterstand gevangen, doordat je het bezigen van kale, harde zelfkritiek het begin van elk veranderingsproces ontmoedigt. En mensen die niets liever willen dan dat ook Nederlandse moslims onbevangen en vrij de wonderen van de westerse samenleving mede in stand houden, omschrijf jij als ,,handelaren in angst'', als stiekeme racisten, in een poging hen monddood te maken.

Ben je zelf niet de ergste handelaar?

Je toegenegen

Leon de Winter

Leon de Winter is schrijver en columnist van Elsevier

Rectificatie

In het stuk van Leon de Winter afgelopen zaterdag in Opinie & Debat, met de kop `Beste Geert, je blijft, als een ouderwetse Arabier, onverdroten de schuld bij de Ander leggen', is een blok tekst op de verkeerde plek terechtgekomen. Daardoor zaten er op de pagina twee vreemde sprongen in het artikel. Onze excuses daarvoor.

De juiste tekst is vanaf vandaag na te lezen op www.nrc.nl/opinie. De tekst is ook beschikbaar via onze lezersdocumentatie, tel 010 - 4067049 of lezersdocu@nrc.nl. Vanaf morgen is een elektronische pdf-versie van de hele pagina beschikbaar.