Moeder is altijd schuldig

Moeder en dochter: het is in de Scandinavische literatuur het ultieme onderwerp. De jonge Noorse schrijfster Hanne Ørstavik,(1969) wijdde na haar eerste korte roman, Liefde, weer een boek aan dit thema. Waarheid heet het in vertaling, net zo'n korte titel als Liefde. In snelle, soepele zinnen beschrijft Ørstavik de wederwaardigheden van de twintigjarige studente psychologie, Johanne, die opgesloten zit in haar slaapkamer. In het begin al geeft de schrijfster een beklemmende beschrijving van de sensatie `opgesloten te zijn'. De radeloosheid is aanvankelijk getemperd, maar neemt gaandeweg claustrofobische dimensies aan. Oorzaak van Johannes opgeslotenheid is haar moeder. Die heeft haar dochter veroordeeld tot een gevangenisstraf in huis om te voorkomen dat deze met haar vriendje Ivar naar Amerika vertrekt.

In de Nederlandse literatuur is er een mooi voorbeeld van claustrofobie: de roman Zonsopgangen boven zee van Jeroen Brouwers. Wat dit boek zo sterk maakt is de claustrofobie op verschillende niveaus: fysiek en mentaal, maar ook op het gebied van de taal. De woorden draaien in steeds kleinere cirkels rond. Ørstavik is als taalkunstenaar de mindere van Brouwers. Haar proza is vooral vaardig. Elk hoofdstuk kent hetzelfde stramien: na de beschrijving van het benauwende interieur volgt er een passage uit het psychologieboek, een case history over bijvoorbeeld het gedrag van tweelingen. Daarna schakelt de schrijfster over op haar geliefde Ivar die wegvliegt van haar en haar moeder, die bij de dochter vooral weerzin oproept.

Wat Ørstavik met haar boek nadrukkelijk wil, is de moeder verantwoordelijk stellen voor haar eigen dadeloosheid. Johanne durft het leven en de toekomst met Ivar eigenlijk niet aan, gefnuikt als ze is in haar seksueel en psychologisch welbevinden. Moeder is de schuld van alles. Ondertussen ziet ze vanuit haar raam een jong meisje dat in een appartement aan de overkant misbruikt wordt. Het zijn heftige literaire en vooral psychologische symbolen die Ørstavik gebruikt. De lijn der liefde voor Ivar is subtiel uitgesponnen; de haat tegen de moeder druist daar tegenin. De keuze voor een studente psychologie als hoofdpersoon is minder, evenals de passages uit de studieboeken. De keuze is vaak willekeurig, er zijn vele gedragsstoornissen te beschrijven.

Bij Waarheid mis ik iets wat vaak ontbreekt in de moeder-dochter literatuur: een iets diepere blik dan de allereerste. De moeder krijgt zomaar, zonder dat haar veel weerwoord of diepte wordt gegund, de volle verantwoordelijkheid voor het falen van de steeds neurotischer wordende Johanne te verduren. Het heeft iets onbehaaglijks, alsof we in een psychologische sessie zitten en maar één kant van de zaak horen. Afgezien van dit bezwaar is Waarheid geslaagd als portret van een jonge vrouw die niet kan kiezen en aldoor op de drempel van de volwassenheid blijft staan. De opgeslotenheid in de slaapkamer is ook metaforisch te duiden: hier hangt nog de geur van haar `meisjesheid' (een term trouwens van Brouwers) en van hieruit heeft ze zicht op de buitenwereld met die gruwelijke seksscènes met het meisje aan de overkant. Wat ze van het ouderlijk huis ziet, is vaak verwarrend; een gang, de badkamer en zelfs de keuken.

Zelfonderzoek: daar is het Hanne Ørstavik om te doen. Het zijn dan ook meteen de beste passages, wanneer ze zich niet verwijtend tot de buitenwereld richt maar bij zichzelf en haar falen te rade gaat. Dan komt ze tot mooie observaties waaruit een ontroerende zelfopoffering in de liefde spreekt. Nadat haar minnaar Ivar haar zonder veel genade heeft toegesproken, en haar passie `krankzinnig' heeft verklaard, schrijft Ørstavik: `Ik kijk uit het raam, de regen stroomt stil en regelmatig, net als de tranen over mijn gezicht. Misschien zit God in het water, denk ik, in de regendruppels en ik loop naar het raam en leg mijn hand op de koude ruit om zo dicht mogelijk bij hem te zijn, om dicht tegen hem aan te staan zonder me op te dringen.' Want haar grootste angst is dat ze zich opdringt; de twintigjarige vrouw kan maar niet een volgende stap in de wereld zetten.

Hanne Ørstavik: Waarheid. Vertaald uit het Noors door Marianne Molenaar. De Geus, 155 blz. €18,–