Een unilaterale gigant uit de Koude Oorlog

,,Zijn aanbevelingen hielpen ons niet verder; zijn historische analyse mocht al dan niet juist zijn, maar zijn voorspellingen en waarschuwingen konden niet verbeterd worden. Wij reageerden er langzaam op.'' Een kritische stem van die andere Amerikaanse gigant bij de aanvang van de Koude Oorlog, Dean Acheson. President Trumans minister van Buitenlandse Zaken plaatste in zijn memoires deze kanttekening bij zijn voornaamste politieke adviseur, George Kennan (101), die vannacht overleed.

Als een bergketen moet worden ingericht met de beeltenissen van de mannen die eind jaren '40 het communistische geweld de pas afsneden dan moeten daar Truman, Acheson en Kennan prijken.

Na zijn diplomatieke carrière werd Kennan, opgeleid aan Princeton, historicus, met als specialisme internationale betrekkingen. Tijdens `Vietnam' uitte hij als spreker op campussen zijn ontstemming over de in zijn ogen groteske ontsporing van de Amerikaanse diplomatie in Indochina.

Kennan was de kanarie in de mijngang. Vanuit de Amerikaanse ambassade in Moskou verzond hij op 22 februari 1946 The Long Telegram, waarin hij wees op de gevaren van het Sovjetcommunisme. Een nadere analyse volgde in 1947, getiteld The Source of Soviet Conduct, in Foreign Affairs. Die beschouwing, gesigneerd met X, maakte als X-article geschiedenis.

Toch was niet iedereen verguld. Acheson: ,,Kennan voorspelde dat de Sovjetpolitiek alle middelen zou aanwenden om het Westen te infiltreren, te verdelen en te verzwakken. [..] Zoeken naar een modus vivendi met Moskou zou het najagen van een hersenschim zijn.'' Waar Acheson' containment met militaire middelen voorzag (uitmondend in de vorming van de NAVO in 1949), wilde Kennan een unilaterale aanpak: zorgen dat Amerika er zelf goed voorstond en dat het door de oorlog uitgeputte West-Europa overeind geholpen werd. Doel: communistische infiltratie kansloos maken.

Kennan was tegen de NAVO. De NAVO legde Amerika tijdloze verplichtingen op, hij wilde juist dat het de handen vrijhield. ,,Een unilaterale politieke en militaire garantie, en ook militaire hulp, als zij dat nodig hadden'', verder wilde hij voor West-Europa niet gaan, blijkens zijn memoires van 1967. ,,Maar alleen als wij optraden als goede vrienden, niet als deelnemers aan wat zij hadden opgezet.''

Des te tragischer was het dat kritische waarnemers als de befaamde journalist Walter Lippmann hem indeelden in het kamp van Acheson. Als loyaal ambtenaar zweeg hij. Toen hij zich achteraf van het beleid distantieerde stuitte hij op ongeloof bij velen.

Voor West-Europa lag Kennans belang in zijn ijveren voor het Marshallplan. Op 28 april 1947 keerde minister van Buitenlandse Zaken generaal George C. Marshall geschokt terug uit Moskou. West-Europa stond voor een economische ineenstorting. Dat met de Russen zaken konden worden gedaan, was een droombeeld gebleken. Kennan werd teruggeroepen van het War College waar hij doceerde, om aanbevelingen te doen voor de wederopbouw. Op 23 mei overhandigde Kennan zijn eerste adviezen. Aan de verwarring veroorzaakt door de vriendschappelijke gevoelens tegenover de Sovjet-Unie, en de haatgevoelens tegenover Duitsland en de daarmee verbonden desastreuze bezettingspolitiek kwam een einde, schreef Kennan later.

Het Marshallplan betekende hulp voor vrienden in nood die zich geconfronteerd zagen met een ambitieuze, door ideologische bijziendheid gedreven tegenstander. Anderzijds: de hulp was beperkt tot zeven jaar. Maar Kennan had buiten de Europeanen gerekend. Zij raakten verslaafd aan Amerika's bescherming.

Protestants Noord-Ierland van de 18de eeuw was de wieg van Kennans Amerikaanse voorvader. Over zijn familie schreef Kennan: ,,Gewoonlijk brachten de vrouwen meer in dan de mannen waar het ging om ontwikkeling en sociale vaardigheden. Mijn vader was de eerste van de laatsten die een college had gevolgd. De opvallendste karaktertrek van allen was een verstokte, zwijgzame onafhankelijkheid, een weerzin om bij andere mensen (met uitzondering van de kerkelijke gemeenschap) betrokken te raken, zich vrijvechtend van ieder type verbintenis dat de vrijheid van een individuele keuze zou beperken.'' Zijn verzet tegen de NAVO zat in zijn genen.