Brabant staat op de kaart

Op 29 september 1531 trok in Brussel de Sint-Michielsprocessie door de straten. Alle geledingen van de Brusselse gemeenschap liepen mee. Plotseling weigerden de vertegenwoordigers van de ambachten verder te lopen. Op die manier protesteerden zij tegen nieuwe stedelijke belastingen op graan en brood en verhoging van de belasting op bier. Enkele weken later gebood keizer Karel V de nieuwe belastingen op te schorten, maar ook gaf hij de stedelijke autoriteiten opdracht hard op te treden tegen diegenen die de openbare orde hadden verstoord.

In de Geschiedenis van Brabant van het hertogdom tot heden wordt deze protestactie opgevoerd als een gebeurtenis waaruit blijkt dat in 1531 de Middeleeuwen definitief voorbij waren. Terwijl voorheen de autonomie van de steden groot was en de centrale overheid nauwelijks invloed had, veranderden in de eerste helft van de zestiende eeuw de machtsverhoudingen. Karel V trok de touwtjes strak aan. Stelselmatig werden de ambachtsgilden naar de achtergrond gedrongen en werd de stedelijke elite met verheffingen in de adelstand en met aanstellingen aan het hof en in het leger afhankelijk gemaakt van de landsheer. Deze kleine stapjes vormden de opmaat voor wat decennia later zou uitgroeien tot de Opstand.

Het hoofdstuk over de lange zestiende eeuw is het meest intrigerende deel van dit omvangrijke boek over de geschiedenis van de Nederlandse en de Belgische gedeelten van het vroegere hertogdom Brabant. Na een archeologische inleiding komt de vorming van het hertogdom aan de orde. Een uitputtend relaas van gekrakeel over erfenissen, huwelijkspolitiek, allianties en onophoudelijk wapengekletter. Het hertogdom Brabant tekent zich af als een lappendeken van territoria die in de loop van de tijd onderworpen raakten aan een heerser die doorgaans de titel van hertog van Brabant kreeg.

In de volgende hoofdstukken wordt uitvoerig de wording van het hertogdom beschreven, hoe dit gebied geleidelijk deel ging uitmaken van steeds grotere staatkundige verbanden. Onder Karel V vormde Brabant het hart van de Bourgondische en Habsburgse Nederlanden en daarom gaat de aandacht vooral uit naar de politiek-dynastieke verwikkelingen.

In het tweede deel van het boek wordt de rode draad gevormd door het verzet tegen de centralisatiepolitiek van Karel V en diens zoon Filips II. Met veel kennis van zaken doen vier aan de Antwerpse universiteit verbonden auteurs verslag van wat er zich tussen 1531 en 1629 in het hertogdom afspeelde. Het hertogdom wordt nu als één geheel behandeld. Maar vanaf 1629 – de inname van 's-Hertogenbosch – scheidden de wegen van noord en zuid zich. De auteurs zien dan ook af van een poging tot integratie en synthese. Zelfs voor de jaren dat noord en zuid weer samen deel uitmaakten van het Verenigd Koninkrijk is een serieuze poging in die richting achterwege gebleven. Een gemiste kans, maar dat neemt niet weg dat redactie en auteurs voor het eerst een (prachtig geïllustreerd) overzicht van de geschiedenis van Brabant hebben gegeven.

R. van Uytven (e.a.): Geschiedenis van Brabant van het hertogdom tot heden. Waanders, 720 blz. €49,95.

Op 19 maart wordt naar aanleiding van het verschijnen van dit boek in het provinciehuis in Den Bosch een (gratis toegankelijke) studiedag gehouden. Inlichtingen: info@erfgoedbrabant.nl of 073–6156262