Waar of waarachtig

`Wat ben je onaardig over De Jong.' Hoe vaak heb ik iets dergelijks na verschijning van Grijs verleden, mijn boek over Nederland en de Tweede Wereldoorlog, niet gehoord. Ik heb die opmerking nooit begrepen.

Ik bewonder De Jong en heb dat altijd gedaan. Ik schreef talloze keren over hem, onder meer in deze krant na verschijning van het laatste deel van Het Koninkrijk. Ik vergeleek dat werk in mijn boek met Hoofts Historiën. Ik noem De Jong in Grijs verleden wel honderd keer. Vandaar dat ik destijds nog een poging ondernomen heb hem het eerste exemplaar te overhandigen. Het lukte niet. Hij was te ziek. Jammer. Over iemand die in mijn hoofd zo'n rol speelt zou ik onaardig zijn?

Loe de Jong zelf, zo vernam ik uit het kletscircuit, was dezelfde mening toegedaan. Mijn boek deed hem pijn. Dat begrijp ik niet. Het is waar, ik was en ben het op vele en zeker op enkele cruciale punten fundamenteel met De Jong oneens. We zijn van verschillende generaties, hebben een verschillende achtergrond en vooral: we hebben een verschillend mensbeeld. ,,De Jong behoorde tot de groep die door de oorlog het hardst getroffen was'', schreef ik op de laatste pagina van Grijs Verleden. ,,Het lag voor de hand iemand uit deze groep woordvoerder te maken van de verbijstering van een generatie. Dat het boek [van De Jong] vervolgens op iedere pagina de sporen draagt van die verbijstering en van de daaraan gepaard gaande ingehouden woede, het zou pas echt onbegrijpelijk zijn als het niet zo was geweest.'' Ik ben deze mening nog steeds toegedaan. Ik vind, nogmaals, Loe de Jong een groot historicus.

Maar daarmee heeft hij nog geen `gelijk'. Ik weiger te geloven dat iemand wiens vak het is te weten hoe tijden veranderen en standpunten verglijden niet begrijpt dat ook zijn standpunt aan erosie onderhevig is. Loe de Jong moet dat geweten en begrepen hebben. In de geschiedschrijving bestaat geen waarheid. Er bestaat waarachtigheid. Loe de Jong verwoordde wat de Tweede Wereldoorlog betreft de waarachtigheid van zijn generatie. Dat is zijn verdienste.

Daarnaast had hij geluk. Dat die waarachtigheid perfect spoorde met de moraal van de jaren waarin hij zijn werk publiceerde, de jaren zestig, zeventig en begin tachtig. Daarmee oogde zijn visie inderdaad als waarheid. Ze is het niet. Als de laatste jaren dat nog niet uitgewezen hebben, dan zal de toekomst het doen.

Aan de betekenis van Loe de Jong en zijn werk doet dat niets af. Integendeel wellicht. Een historicus die de tekenen van zijn tijd niet verstaat, is een archivaris. Dat was Loe de Jong niet en dat wilde hij ook niet zijn. Vandaar dat Het Koninkrijk in komende jaren als geschiedschrijving van de Tweede Wereldoorlog steeds minder betekenis zal hebben. Daarentegen zal het als tijdsdocument aan kracht winnen. Vergelijk, opnieuw, Hoofts Historiën. Zo gaat dat. Dat heet `geschiedenis'.

Chris van der Heijden is schrijver en historicus.