Taferelen van opgewekt dansende boeren

De zestiende-eeuwse Vlaamse schilder Gillis Mostaert staat bekend om zijn taferelen van boerenbruiloften, kermissen en dorpsgezichten. Wat dat betreft sluit hij in zijn themakeuze aan bij zijn tijdgenoot Pieter Bruegel de oude, de Antwerpse meester in wiens schaduw hij altijd is blijven staan. Een kleine tentoonstelling die nu is ingericht in het Wallraf-Richartzmuseum in Keulen en die later dit voorjaar te zien zal zijn in Antwerpen, beoogt een herwaardering van Mostaerts werk. Vijftien van de circa honderd werken die tegenwoordig aan de schilder worden toegeschreven, worden er gepresenteerd in gezelschap van een dertigtal prenten die zestiende-eeuwse graveurs als Sadeler en Wierix naar zijn werken maakten. Daarnaast geven nog eens vijftien schilderijen van meesters als Lucas van Valkenborch, Pieter Baltens en Hans Bol een beeld van de manier waarop enkele van Mostaerts onderwerpen vorm kregen in werk van zijn Antwerpse collega's.

Gillis Mostaert (1528-1598) werd geboren in Hulst in Zeeuws Vlaanderen en kreeg, net als zijn tweelingbroer Frans, zijn schildersopleiding in Antwerpen. Frans legde zich in het atelier van de befaamde meester Herri met de Bles toe op de landschapschilderkunst. Van de hand van Frans, die op jonge leeftijd overleed, zijn nauwelijks werken bekend. Gillis specialiseerde zich, als leerling van Jan Mandijn, in het schilderen van figuurstukken, waarmee hij zich een positie als goedbetaald en veelgevraagd kunstenaar verwierf. In zijn tijd schijnt hij ook gewaardeerd te zijn geweest om de figuren waarmee hij schilderijen van tijdgenoten verlevendigde. In zijn Schilderboek uit 1604 schetst de Haarlemse kunstenaarsbiograaf Karel van Mander een beeld van Mostaert als een practical joker, die uit winstbejag nogal eens een loopje nam met zijn opdrachtgevers, maar daarnaast zichzelf ook niet spaarde. Zo zou hij zijn eigen persoon hebben opgenomen in een voorstelling van het Laatste Oordeel, ,,waarop hijzelf met iemand die hij kende in de hel zat te triktrakken''.

Met in het achterhoofd deze opmerkingen over een ogenschijnlijk lichtzinnige schilder die zich kennelijk niet bijzonder om zijn zielenheil bekommerde, vallen in de tentoonstelling vooral de religieuze voorstellingen van zijn hand op. Naast taferelen van opgewekt dansende boeren, schilderde Mostaert ook bijbelse voorstellingen van de angstaanjagend brandende steden Sodom en Gomorra, die niets verraden van zijn vermeende olijke karakter. Ook een aantal schilderijen met episoden uit de passie van Christus bieden een ongewone, duidelijk op passiedevotie gerichte aanblik. Zo wordt de centrale voorstelling van een drukbevolkte Kruisdraging, op de brede lijst van het schilderij gecomplementeerd door kleine grisaillescènes die het lijdensverhaal vertellen van Christus' kruisiging tot zijn verrijzenis.

Misschien ligt in deze schilderijen wel het grootste deel van de bijzonderheid van Gillis Mostaert. In de afdeling `tijdgenoten' komen dergelijke werken in elk geval niet voor. Daar overheersen de Bruegeliaanse bruiloften, allegorische voorstellingen van de seizoenen en landschappen met kleine mythologische scènes. Andersom verwondert een werk als Mostaerts Landschap met soldaten (1574), waarin de gevierde figuurschilder merkwaardig genoeg geen kans heeft gezien de groepjes krijgslieden proportioneel en compositorisch overtuigend in te passen in het heuvelachtige landschap.

Daarmee gaat het met de herwaardering van Gillis Mostaert een onverwachte kant op: met zijn genretaferelen komt hij niet uit de schaduw van zijn grote tijdgenoot en voorbeeld Bruegel.

Maar wel blijkt Mostaert op te duiken op plaatsen waar Pieter Bruegels schaduw helemaal niet viel.

Tentoonstelling: Gillis Mostaert; ein Antwerpener Maler zur Zeit der Bruegel-Dynastie. T/m 12/4 Wallraf-Richartz Museum, Keulen. 7/5 t/m 3/7: Museum Mayer van den Bergh, Antwerpen. Inl: www.museenkoeln.de/wrm