Heerlijk, jezelf in druk

Ver weg in de jaren zeventig had ik een baantje als werkstudent op Oorlogsdocumentatie, waar Loe de Jong, althans in mijn perceptie, regeerde als een ongenaakbare god. Omdat ik altijd te laat kwam en hij altijd te vroeg, kwamen we elkaar 's ochtends nooit tegen. Overdag werd er gewerkt – in elk geval door Loe de Jong.

In de bibliotheek waar ik de assistent was van Eduard Groeneveld, de legendarische bibliothecaris van het instituut, heerste altijd een kalme bedrijvigheid, bezoekers kwamen en gingen, er werden boeken geleend en gedachten gewisseld – totdat Loe de Jong belde, wat niet vaak, maar toch minstens één keer per week gebeurde. In verband met een boek dat hij moest hebben, een krantenknipsel, of in verband met de drukproeven van zijn Geschiedwerk, die onder meer door Eduard werden gecontroleerd.

Wat na zo'n telefoontje ontstond, laat zich nog het best omschrijven als gedisciplineerde paniek. Niemand verloor zijn verstand tijdens de razendsnelle uitvoering van de opdracht, maar dat ging niet vanzelf; er moest moeite voor worden gedaan. En zo hoort het, als Gods woord tussen de mensen nederdaalt.

Toch heb ik Loe de Jong via het woord ook als mens leren kennen. Dat gebeurde nadat ik voor het eerst iets in Tirade had gepubliceerd.

Op de bibliotheek ging de telefoon, Eduard nam op en zei, zonder zijn verbazing te kunnen verbergen, met de hand op de hoorn: ,,Arnold, het is voor jou. Loe!'' Hij vroeg nog net niet: wat heb jij uitgevroten? Maar in gedachten vroeg ik het mijzelf, al moest ik, na een haastig gewetensonderzoek terwijl ik de trap afsnelde, het antwoord schuldig blijven.

In zijn kamer zat Loe de Jong, zoals altijd, achter zijn bureau te schrijven. Hij keek pas op, toen ik vlak voor hem stond. ,,Ga zitten, Arnold.'' Even nam hij mij op, met een alleen maar `onderzoekend' te noemen blik. Hij vertelde dat hij al jaren abonnee was van Tirade, dat hij mijn tekst had gelezen en dat hij daarbij had gedacht: ,,Dat moet onze Arnold zijn!'' Ik kon het niet ontkennen.

Daarna draaide hij zich een kwartslag om, nam het laatst verschenen deel van het Geschiedwerk in de hand (alle gepubliceerde delen stonden achter zijn bureau) en streelde liefdevol de rug van het boek, onder het uitspreken van de woorden: ,,Het is altijd heerlijk om jezelf in druk te zien.''

Voordat ik de deur achter mij had dicht getrokken, schreef hij alweer verder aan het volgende deel.

Arnold Heumakers is historicus en medewerker van NRC Handelsblad.