Wat als Van Oranje niet was vermoord?

In het kader van de Boekenweek was Delft het middelpunt van een avond if-history. ,,Zonder Balthasar Gerards was Haarlem hoofdstad van een Duitse deelstaat.''

,,Mijn God, heb medelijden met mijn arme ziel. Oh mijn God, heb medelijden met dit arme volk.'' Wat als Willem van Oranje die woorden niet gesproken had? Wat als hij op 10 juli 1584 niet in Delft was doodgeschoten door Balthasar Gerards? Die vraag werd gisteravond op de plaats van de misdaad gesteld.

Zo'n driehonderd mensen waren naar Het Prinsenhof gekomen om te horen hoe de vaderlandse geschiedenis was verlopen zonder moord. Ze zaten op nog geen vijftig meter van het trappenhuis met de twee kogelgaten. Thomas von der Dunk, James Kennedy, Yolanda Rodríguez Pérez en Tomas Ross schetsten elk een andere wereld zonder Willem. Waarbij die van Ross het vooral zonder Oranje koningshuis moest doen en die van Von der Dunk zonder zelfstandige staat Nederland. Volgens Kennedy heeft de moord weinig verschil gemaakt en volgens Pérez was de prins sowieso een abject mens, in Spaanse ogen. De vader des vaderlands in het kader van de boekenweek tegen het licht gehouden.

Op de nu overdekte binnenplaats van Museum Het Prinsenhof kwam Willem van Oranje op een videoscherm nogmaals de trap aflopen. Balthasar Gerards schiet en Willem gedenkt met zijn laatste adem zijn arme volk. De scène uit de oude tv-serie van Walter van der Kamp laat exact zien hoe het gebeurde. ,,Een zestiende-eeuwse Mohammed B.'', merkt Hans Goedkoop op die de avond leidt. Historicus James Kennedy moet de zaal meteen teleurstellen. Hij gelooft in de rol van grote mannen en zou graag hebben beweerd dat Willems dood veel verschil heeft gemaakt, maar helaas, de daad van Balthasar Gerards was nutteloos. De val van Antwerpen (1585), de dood van Henri III (1589) en het verslaan van de Armada (1588) waren allemaal veel ingrijpender voor het verloop van de historie.

De grote Oranje wankelt als historicus Thomas von der Dunk klaarstaat om de man die vorig jaar tot op één na grootste Nederlander werd verkozen met zijn kraaiende stem een zetje te geven. ,,Als Gerards die dag wegens diarree het bed had gehouden en Willem van Oranje niet was vermoord, dan bestond Nederland nu niet en was Haarlem de hoofdstad van de Duitse deelstaat Noordspaarne-Westlandië. Dat is volstrekt evident.'' Willem is een ,,opportunist pur sang die even gemakkelijk van geloof, politieke opvatting, vrouw en bondgenoot wisselde als een ander van kleding''. Hij zou zich na 1584 ontwikkeld hebben tot een autoritair vorst en dan was de gouden eeuw een stuk minder glanzend geweest en Nederland een paar deelstaatjes van het Duitse rijk.

Vanuit Spaans perspectief legde historica Yolanda Rodríguez Pérez uit dat Willem een ketterse, ontrouwe leugenaar en echtbreker was (hij begeerde de vrouw van Balthasar G.) die enkel zijn eigen belang nastreefde. Volgens Pérez voelt men in Spanje medelijden met het ,,lichtgelovige, beetje botte en simpele volk dat onder het juk van Oranje zucht. Als hij was blijven leven was hij een calvinistisch tiran geworden.''

Schrijver Tomas Ross vraagt zich even af of de Delfste kogelgaten wel echt zijn en of Willem zich niet dood heeft laten verklaren om net als Pim Fortuyn in een lekker warm land fijn verder te leven. Maar als hij niet vermoord was, zouden we volgens Ross nu zuchten onder het Vaticaan en dan zou de mythe van de vader des vaderlands zijn ontmaskerd. Want die status dankt Willem aan de moord. ,,Dat alleen schiep de basis van de mythevorming rond de Oranjes. Het zou mij niet verbazen als op Huis Ten Bosch een klein kappelletje is waar nog dagelijks verse bloemen bij de buste van Balthasar Gerards worden gelegd.''