Op zoek naar de Derde Weg in Syrië

Ook in het seculiere Syrië is het geloof in opmars. De mensen die niet delen in de macht zoeken hun heil nu in de hemel.

Hoe word je een gelovige moslim? De strikt-seculiere Syrische schrijver Nabil Fayyad heeft een stoomcursus van vijf dagen ontworpen. De eerste dag moet je leren een terrorist te zijn, zegt hij, om vervolgens op dag twee ,,je hersenen in de vuilnisbak te gooien''. Op dag drie ga je iedereen haten, ook jezelf. Dan ben je klaar voor dag vier, waarop je vrouwen schrapt van de lijst van menselijke wezens. Op dag vijf, ten slotte, word je compleet rigide en ga je denken dat alle oplossingen die golden in de tijd van de profeet Mohammed, ook van toepassing zijn op de wereld van nu. Als je zover bent, ben je met vlag en wimpel geslaagd.

Nabil Fayyad lacht als hij zijn `lesprogramma' uiteenzet, maar dan wel als een boer met kiespijn. Hij ontsnapte enige jaren geleden ternauwernood aan een moordaanslag en nog steeds roepen radicale websites gelovige moslims op het karwei van toen af te maken. ,,Ik kan niet naar Egypte omdat het te gevaarlijk is en als ik naar Qatar ga, heb ik zoveel beveiliging dat ik geen privé-leven meer heb.'' Maar Fayyads treurnis komt misschien nog meer voort uit het besef dat, hoe onappetijtelijk hij zelf de islam ook moge vinden, steeds meer Syriërs steun en bescherming zoeken bij die godsdienst. ,,Twintig jaar geleden zaten de moskeeën beduidend minder vol dan nu. Je ziet de hoofddoek ook meer meer en meer. Het Damascus van 2005 is er slechter aan toe dan dat van 1960.''

Fayyad is niet de enige die meent dat de fundamentalistische islam de wind mee heeft in Syrië. ,,Ik zie opeens allemaal meisjes naar cursussen van de moskee gaan'', zegt Michel, een ortdodoxe christen van middelbare leeftijd. ,,Als de cursus klaar is, dragen ze een hoofddoek en geloof maar niet dat ze ooit nog iemand de hand schudden.'' Elke woensdag zitten miljoenen Syriërs aan de buis gekluisterd als sjeik Mouhammad Saed al-Boutty de islam uitlegt. Op tv probeert de sjeik tolerant te zijn, vertelt zijn ex-leerling Mouhammad. Maar als de camera uitstaat en hij godsdienstles geeft in een klaslokaal, is de toon anders. ,,Daar zegt hij dat moslimmeisjes eigenlijk naar een moslimdokter moeten als ze ziek zijn'', vertelt Mouhammad. ,,Ook als de christelijke dokter een vrouw is, moet het meisje naar een moslim. Pas als er echt, maar dan ook echt geen andere mogelijkheid is, mag ze naar een vrouwelijke christenarts.''

Wat verklaart de opkomst van de gelovige islam in Syrië, toch een seculiere republiek die al tientallen jaren zijn geloof betuigt in socialisme en vooruitgang? Volgens Damasceen Mouaz Hamour, een gepensioneerde ambtenaar die actief is in de oppositie, heeft het enthousiasme voor de islam alles te maken met het faillissement van het politieke systeem. De regerende Ba'ath partij belooft weliswaar een toekomst van panarabisme, socialisme, welvaart en geluk. Maar het zijn loze beloften: Syrië is een pauper, internationaal geïsoleerd, waar een kleine groep zich verrijkt terwijl de grote meerderheid wegzinkt in een grote armoede. ,,De mensen zoeken steun bij hun geloof'', zegt Hamour. ,,De overheid kon ze geen heil geven, daarom zoeken ze die nu in de hemel.''

Hamour vindt dat een zeer gevaarlijke ontwikkeling. Syrië is een lappendeken van gemeenschappen: naast sunnitische moslims leven er bijvoorbeeld ook alawieten, orthodoxe christenen en Armeniërs. Een al te sterke gerichtheid op de eigen gemeenschap bedreigt de eenheid, met alle kwalijke gevolgen van dien. Weinigen in Syrië geloven nog dat een `Iraaks' scenario in de maak is, maar mensen als Hamour zijn wel bezorgd. En dus is de ex-ambtenaar actief in een netwerk van comités voor de `revitalisering' van Syrië waarin mensen uit alle gemeenschappen bij elkaar komen om te praten over een `nieuw' Syrië waar plaats is voor iedereen en waar geen enkele gemeenschap of geloof de macht uitoefent ten koste van anderen.

Ook schrijver Nabil Fayyad is bezorgd. Wellicht dat radicale neo-conservatieven in Amerika wegdromen bij het idee dat er op korte termijn vrije en eerlijke verkiezingen in Syrië komen. Maar Fayyad vindt dat vooralsnog een schrikbeeld. ,,Het zijn juist de fundamentalisten die politieke democratie willen'', zegt hij. ,,Voor hen betekent stemmen dat ze de macht krijgen.'' Dus vindt Fayyad dat echte democratie een infrastructuur behoeft. ,,Ik geloof in kennisdemocratie.'' Vrije pers, een eerlijk debat, geen arrestaties, een open klimaat waarin de fundamentalisten aan de paal genageld kunnen worden – pas als al die dingen er zijn, hebben verkiezingen zin.

Maar zal die infrastructuur er snel komen? Fayyad zat onlangs nog 33 dagen vast (,,In een ziekenhuis, niet een gevangenis'', zegt hij, ,,en ik werd niet gemarteld'' – weinigen in Syrië geloven hem). Ook activist Hamour werd onlangs nog gearresteerd en de overheid werkt zijn netwerk van comités op alle mogelijke manieren tegen. Alsof dat niet genoeg is, is er ook nog de machtsstructuur in Syrië die hervorming tegenwerkt: de kleine alawitische minderheid heeft, verpersoonlijkt in de Assads, een grote greep op de macht. Een flink aantal sunnieten ziet alawieten niet als moslims; verzet tegen de door alawieten gedomineerde overheid kiest mede daarom vrijwel automatisch het idioom van de fundamentalistische islam. (,,Je herkent leden van de inlichtingendiensten direct aan hun alawitische accent'', zegt leraar shari'a Ali). Volgens Nabil Fayyad beseft de overheid deze zwakte en proberen alawieten daarvoor te compenseren door juist extra ruimte te geven aan de fundamentalistische islam (wel te verstaan aan stromingen die de overheid denkt uiteindelijk in de hand te kunnen houden).

En dan is er ook nog de internationale situatie: Syrië raakt steeds meer geïsoleerd en heeft het al jaren aan de stok met Israël. Volgens activist Hamour heeft de overheid die angst en woede van Syriërs tegen de wereld `buiten' altijd gebruikt om haar greep op de macht te versterken en wordt het tijd daar een einde aan te maken. Maar hoe kun je een arme, ongeletterde Syrische moslim ervan overtuigen dat hij niet de imam moet geloven maar Westerse waarden als secularisme, democratie en mensenrechten? De ene seconde praat de Amerikaanse president gloedvol over democratie, maar ,,onderwijl steunt Amerika wel corrupte en autoritaire regimes in landen als Tunesië en Egypte'', aldus Hamour. ,,Het Westen meet met twee maten.'' En dat maakt het, zegt Hamour, voor menige Syrische moslim (die al jaren ziet hoe Washington in zijn ogen systematisch Israël bevoordeelt boven Syrië) zo moeilijk mensen als Fayyad en Hamour nog te geloven. Verlichting, rationalisme, mensenrechten – voor veel moslims staan ze vooral voor hypocrisie. Hamour beseft dat zijn strijd voor democratie en tolerantie moeilijk is. Maar hij gaat door. ,,Het regime heeft altijd gezegd: als je niet voor ons bent, ben je voor het fundamentalisme'', zegt hij. ,,Wij willen laten zien dat er een derde weg is.''