Eenzaam in tijden van hysterie

Femke Halsema, de fractieleider van GroenLinks in de Tweede Kamer, zou zich thuis moeten voelen in de huidige politiek. Het debat gaat immers over thema's waarin zij is gespecialiseerd: de rechtsstaat en de verhoudingen tussen bevolkingsgroepen. Maar het tegendeel blijkt het geval. `Ik heb er heel grote moeite mee dat de rechtsstaat zó het raam uit gelazerd wordt als-ie even niet uitkomt.'

Stomend loopt Femke Halsema (38) rond op haar werkkamer aan het Binnenhof. Ze komt net uit de grote vergaderzaal van de Tweede Kamer. GroenLinks heeft het weer eens aan de stok gehad met een CDA-minister. Haar fractiegenote Farah Karimi in gevecht met minister Van Ardenne van Ontwikkelingssamenwerking. Of er Nederlandse troepen naar Soedan zouden moeten. Nee, zei Van Ardenne, dit is een Afrikaanse zaak. Halsema heeft er ,,met stomme verbazing'' naar zitten luisteren. ,,Dat je dat zó, zonder blikken of blozen verkondigt. Ik bedoel, dit is gewoon moord, verkrachting, systematische moordpartijen! Dat is een schending van het internationale récht.''

Een stomende Halsema: het is een vertrouwd tafereel in de Kamer. Toen zij in 2002 het leiderschap van GroenLinks overnam van Paul Rosenmöller, hadden de grote politieke debatten zich al verplaatst naar de onderwerpen waar zij sinds jaren mee bezig is: de rechtsstaat, de verhoudingen tussen bevolkingsgroepen – de sociaal-culturele thema's. Ze is er voor gekwalificeerd: opgeleid als criminoloog, sinds 1998 bekend geworden als justitie- en asielwoordvoerder in de Tweede Kamer. Toch valt het haar moeilijk om het geluid van GroenLinks te laten horen in het politieke debat. Niet omdat de grote politieke broer PvdA in de oppositie veel dichterbij zit – dat geldt volgens Halsema vooral voor de sociaal-economische opvattingen. Het komt door het politieke klimaat, dat zij hysterisch noemt. Een gesprek over ,,de sluipende verandering van de Nederlandse politieke traditie'', die de vrijzinnig liberaal Halsema zeer frustreert.

Wie zijn er hysterisch?

,,Ik vind dat zich van de grootste regeringsfracties een grote mate van hysterie heeft meester gemaakt. En dat vind ik volstrekt onverantwoord. VVD-fractieleider Van Aartsen, die voor een nieuw patriottisme pleit en die mensen nogal hysterisch de keuze voorlegt tussen sharia en grondwet. CDA-fractieleider Verhagen doet met zijn angstbeelden over de sharia alsof de horden voor de deur staan. En vervolgens wil hij grondrechten kunnen onthouden aan mensen die zich niet aan de wet houden. Of politieke partijen vóór deelname aan verkiezingen door de rechter laten toetsen op hun doelstellingen. Pardon zeg.''

Waarom stellen zij zulke dingen voor, denkt u?

,,Het past in een neoconservatieve agenda. Ze maken grondrechten een politiek instrument in handen van de macht. Zo wordt bij mensen tegenmacht weggehaald. Dat vind ik neoconservatief. En het gaat gepaard met nieuwe hiërarchische maatschappelijke verhoudingen, met de roep om nieuw leiderschap. Zij geven uitdrukking aan een cultuur die geen nieuwkomers verdraagt.''

Is dat hysterie of een bedoelde neoconservatieve revolutie?

,,Dat laatste zou veronderstellen dat het richting heeft.''

Weten uw tegenstanders niet wat ze doen?

[stilte] ,,Ik geloof dat ze wel weten wat ze doen. Ik denk dat het sterk electoraal gemotiveerd is.''

In 2002 bleek de kiezer een andere agenda te hebben dan politici. Kennelijk willen zij die kloof overbruggen.

,,Vanzelfsprekend speelde toen de onrust over migranten een grote rol. Maar dat wil niet zeggen dat politici die onrust hebben te mobiliseren.''

CDA en VVD willen de Nederlandse rechtsstaat weerbaar maken tegen het internationale islamitische terrorisme.

,,Die redenering is zo'n miskenning van wat de rechtsstaat is. Er is een internationale terrorismedreiging die ook Nederland raakt, de gewelddadige criminaliteit neemt toe. Maar onze belangrijkste bescherming voor de samenleving is nu juist de democratische rechtsstaat. Als je de rechtsstaat zelf arbitrair maakt, wordt hij voor je tegenstanders ook arbitrair. Ik heb er heel grote moeite mee dat de rechtsstaat zó het raam uit gelazerd wordt als-ie even niet uitkomt.''

Bent u niet vreselijk naïef?

,,Die vraag getuigt van zoveel domheid dat ik er moeilijk een antwoord op heb.''

Probeer het eens.

,,Het miskent dat ook in het verleden de rechtsstaat aan hevige bedreigingen onderhevig is geweest. Denk aan de Molukse treinkapingen. En de grote emancipatiebewegingen kunnen vanuit een christelijk-orthodox perspectief ook een grote bedreiging van de rechtsstaat hebben ingehouden. De rechtsstaat biedt juist de procedures om te veroordelen wat onwettig is en te kanaliseren wat uiteindelijk wel een plek moet vinden in de samenleving.''

Kortom: het komt vanzelf wel goed.

,,Laat ik het eens omdraaien. Het is veel naïever om de verwachting te scheppen dat je de bedreigingen tot staan kan brengen als je middelen maar hard genoeg zijn. Je kan wel nationaal grondrechten gaan afnemen om terrorisme te bestrijden, maar het blijft een internationaal verschijnsel.''

Hoe verklaart u dat nu de grenzen van de rechtsstaat worden opgezocht?

,,Het is ook weer hysterie, angst. Het is de politiek van de risico-samenleving: er wordt geen positief perspectief meer geboden, maar een angstperspectief.''

Wat bedoelt u?

,,Politici vonden het altijd hun rol om als bindmiddel voor de samenleving een positief perspectief te bieden: het idee dat onze kinderen het beter moeten hebben. Nu willen zij mensen binden door op de gezamenlijke risico's te hameren.

Maakt dat u bang?

,,Het kan zo niet doorgaan met de Nederlandse democratie. Het is tijd voor bezinning. Ik wil een oproep doen aan alle politici om bij zichzelf te rade te gaan hoe om te gaan met de angst onder de bevolking. Verhagen doet alsof zíj, de moslims het hier gaan overnemen, Van Aartsen noemt Nederland een land van valse tolerantie, the polder of evil. Ze stapelen angstbeeld op angstbeeld. Zo zetten zij onze democratische traditie van pacificatie op het spel.''

U stelt zich op als het redelijk alternatief?

,,Nou ja, er zullen toch weinig mensen in de Kamer mij het symbool van redelijkheid vinden. Je kan van Groenlinks zeggen dat er wel een grote mate van redelijkheid zit in de mentaliteit, de manier waarop wij verandering willen bereiken. Maar in de maatschappelijke veranderingen die wij bepleiten zit veel radicaliteit.''

Maar als het om de rechtsstaat gaat, bent redelijk en gematig.

,,Ja, en die opvattingen staan ook in een lange Nederlandse traditie. Juist als je vindt dat die Nederlandse identiteit en cultuur op de tocht staan, zoals mijn tegenstanders, zou dat pleiten voor politici met een sterk historisch besef van wat hun voorgangers hebben gedaan. Dan moet je de politieke orde juist duurzamer maken en niet ontwrichten.''

Minister Donner van Justitie verwijst graag naar vroeger.

,,Ja, maar hij vertoont de oude antirevolutionaire denkwijze dat het recht een instrument is dat de staat naar believen kan gebruiken. En daar zou de VVD op aan te spreken moeten zijn. Er is een oude tegenstelling tussen de tradities van de negentiende-eeuwse liberaal Thorbecke en de antirevolutionairen over het primaat van het recht in relatie tot de staat.''

Staat u in de liberale traditie?

,,Economisch ben ik niet liberaal. Maar ik voel me wel zeer verwant met het Amerikaanse liberalism. Dat gaat om het beginsel van de vrije burger – vrij van een tirannieke overheid. En die burger mag tegelijk een beroep doen op de overheid om bevrijd te worden uit achterstand. In die liberale traditie sta ik – en in de traditie van Thorbecke. Soms heb ik het gevoel dat wij van GroenLinks de enigen zijn die Thorbecke nog verdedigen. Wij hebben langzamerhand een vrij eenzame positie in dit hysterische klimaat.''

Is het eigenlijk nog wel uit te houden in de Kamer?

,,Ik heb periodes waarin ik dat lastig vind. Bijvoorbeeld toen Verdonk in het najaar riep dat de moslims nu eenmaal een lager incasseringsvermogen hebben. Dat is gewoon een discriminerende opmerking.''

Waarom is dat zo slopend voor u?

,,Nou, in zo'n klimaat werkt redelijkheid als een handicap. Ik verwijt Verdonk dat zij hysterisch is, dat ze stigmatiseert en kwetst. Over de tasjesrover die doodgereden werd, zei ze, tegenover de Néderlands-Marokkaanse gemeenschap die daar een stille tocht ging houden: wíj in Nederland kennen mijn en dijn. Daar word ik gewoon verdrietig van. Die liefdeloosheid. Ik vind dat je als politicus uiteindelijk ook hebt te houden van de mensen in Nederland. In al hun variatie.''

Waarom is redelijkheid een handicap?

,,Er was hier in mijn fractie in de maanden na de moord op Van Gogh een enorme aandrang om het tegengeluid te verwoorden. Maar daar was in het publieke debat, in de media gewoon weinig ruimte voor. Wij lijden als GroenLinks natuurlijk ook aan het euvel van voorspelbaarheid. Dan wordt het even moeilijk om de moed erin te houden. ...[ze grijpt zich vast aan de stoel naast haar]... Ik ben van begin november tot aan de kerst heel verdrietig geweest. Toen ik op vakantie ging, maakte dat gevoel plaats voor een zekere onthechting. Dat was mijn redding. Ik moest terug naar de hoofdvraag: waarom zit ik ook alweer in de politiek? Wat zijn voor mij belangrijke waarden? Wat wil ik bereiken? Het was voor mij noodzakelijk me los te maken uit dat naar binnen gekeerde debat dat door een beperkt aantal mensen wordt gevoerd die steeds naar elkaar verwijzen. ...[valt stil]... Het emotioneert me eerlijk gezegd ook nu nog een beetje. Volgens mij is dit moeheid.''

We zouden het niet over uw vorig jaar geboren kinderen hebben.

,,Ik wil het best over kinderen hebben. Het is hels zwaar. De kinderen hebben net waterpokken gehad en zijn net een half jaar aanhoudend ziek geweest. Dus dat betekent eigenlijk nooit een hele nacht slapen.''

Hebben vrouwen daar meer last van dan mannen?

,,Het is in elk geval zo dat geen enkele fractieleider het probleem van de dubbele belasting zozeer heeft als ik. Wij vrouwen organiseren ons een slag in de rondte. Maar dat hoort erbij. Dat was niet de reden dat ik het niet meer zag zitten.''

Heeft u uw twijfels in uw fractie besproken?

,,Ja. We hadden een collectief gevoel van treurigheid. Van niet gehoord worden. Dat leidde bij mij ook tot een grote ontevredenheid over mezelf. Je hebt steeds het gevoel dat je moet – maar je kan niet gaan overschreeuwen om zichtbaar te worden. Dan ben je ontrouw aan jezelf. Daar hebben we als Kamerleden wel een goeie avond op zitten eten, in de kerstvakantie.''

U verbiedt het uzelf op te geven.

,,Ja. Ja. Ja. Dat ben ik ook aan de kiezers verplicht.''

Wat heeft de GroenLinks-fractie afgesproken om aandacht te trekken?

,,Punt één: je blijft gewoon in de Kamer en daarbuiten het gevecht aangaan, met wat je beschouwt als de extreme krachten. Dat doe je zo welluidend mogelijk, maar met behoud van authenticiteit.''

Waar liggen daarbij de grenzen?

,,Bijvoorbeeld in het niet bedrijven van demagogie.''

Niet provoceren?

,,Niet kwetsen. Waarmee ik niets zeg over de vrijheid van anderen. Direct na de moord op Van Gogh maakte iemand tijdens een GroenLinks-debat het onderscheid tussen de nar en de koning. Dat is in mijn hoofd blijven zitten. Een nar heeft meer morele vrijheid dan de koning. En in een democratie zijn politici de koning.''

VVD'er Hirsi Ali zei: als ik niet meer mag provoceren, kom je aan de vrijheid van meningsuiting.

,,Nou ja, hier geldt het cliché: je mag alles zeggen, maar je hóéft niet alles zeggen. Ik vind dat je als politicus een bijzondere verantwoordelijkheid jegens de bevolking hebt, dat mag zij zich als kritiek aantrekken.''

Zou Hirsi Ali inhoudelijk, met haar strijd voor de emancipatie van moslimvrouwen, bij GroenLinks passen?

,,Nee! GroenLinks bedrijft geen godsdienststrijd. Wat zou het een verademing zijn als zij eens wat meer anti-man werd en wat minder anti-islam. Die opdracht – nou ja, niemand geeft Ayaan Hirsi Ali opdrachten – dat advies zou ik haar heel graag geven. Daarmee zou ze recht doen aan de individuele verantwoordelijkheid van elke mishandelende, onderdrukkende, uitsluitende man.''

Hoe wilt u de strijd tegen de `extreme krachten' voeren?

,,Mijn tegengeluid tegen het neoconservatisme is dat ik pleit voor tolerantie als doorleefde acceptatie, en voor een perspectief van insluitend burgerschap. En daarnaast blijven we normale politiek bedrijven – ik laat niet zomaar de politieke orde ter discussie stellen door de neoconservatieven. Er is nog steeds een grote urgentie om de praktische problemen van alledag op te lossen, in de verpleeghuizen, in het onderwijs, ga zo maar door.''

Wat is dat, doorleefde acceptatie?

,,Dat betekent dat ik accepteer dat ik – binnen de grenzen van de democratische rechtsstaat – hele grote meningsverschillen en waardenconflicten met mensen kan hebben. Tolerantie wil niet zeggen dat je doet alsof je het niet ziet, het betekent juist de confrontatie zoeken. Maar als iemand uiteindelijk in vrijheid voor kiest voor een levenswijze die ik weerzinwekkend vindt, moet je dat respecteren.''

Tolerantie doet pijn, zei ChristenUnie-voorman Rouvoet.

,,Daar heeft hij gelijk in. Als je de samenleving in balans wilt houden, moet je mensen de ruimte geven om een beetje anders te zijn.''

Wat is er `doorleefd' aan die ruimdenkendheid?

,,Dat tolerantie niet zonder slag of stoot gaat. Ik vind dat de SGP het recht heeft een theocratische staat na te streven, een staat met de bijbel zoals zij dat noemen, maar ik zal elke gelegenheid aangrijpen om hun argumenten te weerleggen. En dezelfde voorbeelden zijn over de islam te geven.''

Uw fractiegenoot Karimi pleit voor een moslim-democratische partij.

,,Ja. Kijk, ik ga daar helemaal niet over. Het is niet mijn ding. Ik ben ook geen fan van de christen-democratie, waarom zou ik pleiten voor de moslim-democratie? Als ik als fractievoorzitter zo'n oproep zou doen, zou dat getuigen van een tikje misplaatst paternalisme.''

Dat geldt dan ook voor uw fractiegenoot?

,,Ja... ja.''

Is een democratische moslimpartij geen voorbeeld van insluitend burgerschap?

,,Daar bedoel ik iets anders mee. Er worden aan migranten steeds meer plichten opgelegd: inburgeringsplichten, sancties daarop – en dat steunen wij. Maar ik vind dat dit gepaard hoort te gaan met volwaardig burgerschap. Nu nemen de plichten toe, maar wordt het verwerven van het Nederlanderschap bemoeilijkt. Dat getuigt van weinig logica. Vrouwenkiesrecht is ook niet de kroon geweest op de emancipatie van vrouwen, het is de voorwaarde geweest die emancipatie mogelijk maakte. Ik pleit voor migrantenkiesrecht, ook voor de Tweede Kamer, voor iedereen die hier minstens vijf jaar ingezetene is. Het nationaliteitsbeginsel moet niet leidend meer zijn voor het kiesrecht.''

Daar zal weinig enthousiasme voor zijn in de Kamer.

,,Daar zie je ook weer dat de angst regeert dat vreemde krachten het over zullen nemen. Maar je moet mensen juist de wapens geven om Nederlander te zijn.''

Wie dit zo allemaal op een rijtje zet...

,,..die denkt: nou, nou, wat een hoogdravend betoog.''

U heeft uzelf eens omschreven als een keurig burgerlijk meisje dat veilig aan de zijlijn blijft.

,,Zelfrelativering, dat hoort erbij.''

Het past bij een beeld van GroenLinks: redelijk aan de zijlijn.

,,Het is elitair, bedoelt u.''

Over GroenLinksers hoor je dat ze spreken over gemengde scholen en ondertussen omrijden voor de witte school van de eigen kinderen.

,,Dat is in elk geval niet waar voor onze achterban. De kern van idealisme is dat het zich altijd tegen het eigenbelang richt. Veel maatregelen die wij voorstaan richten zich ook tegen mijn comfortabele positie.''

PvdA-leider Bos legt dan uit dat hij zijn dochter wél naar een witte school brengt.

,,Dan geef je als politicus echt een verkeerd voorbeeld.''

Uw tweeling gaat straks wel naar de buurtschool in uw volkswijk?

,,Die gaan naar de buurtschool, ja. Ik maak er één uitzondering op: dat is als die school ver beneden de maat presteert. Ik haal ook geen sociaal experiment uit met mijn kinderen. Maar naar mijn stellige overtuiging valt goed/slecht niet samen met wit/zwart.''

Uw critici vinden dat u de wereld te mooi voorstelt.

,,Als links ergens lang van doordrongen is geweest – en dat gaf ons ook de naam zedenmeesters te zijn – dan was het wel van het idee dat de wereld slecht is. En dat idee heeft mij ook niet helemaal verlaten. Ik heb nog in de Kamer aangehaald dat mensenrechten door ervaring samengestelde regels zijn om een kwade menselijke natuur in te dammen.''

Dat is een klassiek conservatieve gedachte.

,,Ja, maar er zit ook de erkenning in dat het grootste kwaad altijd wordt aangericht door staten. En dat besef lijken wij een beetje te verliezen in onze veilige democratie. Ik zou het verwijt van naïef idealisme wel eens aan de andere kant willen maken. Neoconservatieven hebben een eindeloos vertrouwen in de sterke staat. Daarin zit onvoldoende het besef dat staten tot geweld in staat zijn en zich kunnen misdragen tegen burgers. Als de geschiedenis ons iets kan leren, dan is het dat.''

Denkt u wel eens over uzelf als conservatief?

,,Ik heb geen aanleg voor conservatisme.''

Waarom niet?

,,Het klopt niet met mijn ideaal. Tegenover grote afbraakoperaties wil ik best veel behouden. Maar ook de huidige verzorgingsstaat beantwoordt niet aan mijn idealen, en de democratische rechtsstaat ook lang niet. Dan zouden we veel meer machtsdeling hebben.''

Premier Balkenende toonde zich onlangs razend optimistisch over de eeuw van zijn dochter, die is aangebroken.

,,Hè, jasses. Nou, ik heb slecht nieuws voor degenen die denken dat ook mijn kinderen inzet gaan worden van de verkiezingsstrijd.''