Vrij, maar hun ziel is nog steeds gevangen

Al achttien jaar terroriseert het Verzetsleger van de Heer het noorden van Oeganda. Ontvoerde kinderen die door de rebellen zijn opgeleid tot kindsoldaat, durven niet terug naar hun familie. Eerste deel van een tweeluik.

De vijftienjarige Lucy drukt hard op de korsten van haar wonden. Haar blik schiet in alle richtingen, die van een ander ontwijkend. ,,Iedere dag liep ik van mijn dorp naar Gulu, want alleen daar kan je veilig onder een afdak slapen. Maar op die avond vijf jaar geleden was ik moe en bleef thuis. Ze kwamen in de nacht en drongen mijn huis binnen. Ze ranselden me af en namen me mee aan een touw. Mijn opa knuppelden ze dood, hij was te oud.''

Lucy werd ingelijfd als één van de duizenden kindsoldaten van het Verzetsleger van de Heer (LRA). Het LRA is een van meest wrede strijdgroepen ter wereld. Al achttien jaar lang strijdt deze occulte groep in Noord-Oeganda tegen de regering van president Yoweri Museveni. Die oorlog ontaardde in een vernietigingsslag tegen de bevolking. Ruim anderhalf miljoen Oegandezen uit het noorden, negentig procent van de plaatselijke bevolking, zijn verdreven naar `beschermde dorpen' en afhankelijk van voedselhulp. Ongeveer 25.000 kinderen werden gekidnapt. De meesten zijn weer vrij, maar hun ziel is nog steeds gevangen door het LRA.

De kinderen, vaak nog peuters, moesten na hun ontvoering wrede beproevingen ondergaan, waarna ze opgingen in een soort familieverband van strijders. Ieder kreeg zijn taak en positie, soms met bevoegdheden om anderen te straffen. Ze moesten dorpen aanvallen en plunderen. De leiders waren eens zelf ontvoerde kinderen, inmiddels gehard in wreedheid. Af en toe gedroegen ze zich hartelijk. Van LRA-leider Joseph Kony doet het verhaal de ronde hoe hij familiesessies organiseerde voor zijn 48 vrouwen, waarbij hij ze ieder stuk voor stuk zijn liefde betuigde.

Lily Aciro was dertien jaar toen ze in 1995 uit school kwam en door de rebellen werd ontvoerd. ,,We liepen en we liepen. Altijd weer moesten we lange afstanden afleggen, ook al bloedden onze voeten'', vertelt ze. ,,Zij die niet meer verder konden, werden door andere kinderen gedood op bevel van de commandanten.'' De meisjes werden verdeeld onder de leiders. Lily werd één van de vrouwen van commandant Kenneth Banya. Het regeringsleger nam de 65-jarige Banya vorig jaar gevangen en dankzij een amnestiewet is hij inmiddels vrij man. ,,Banya is een goed mens'', zegt Lily Aciro, ,,hij gaf me wat geld voor mijn dochter van twee jaar. Hopelijk vraagt hij mij ten huwelijk.''

Een groepje kinderen dat is opgegroeid bij de rebellen, speelt voetbal in een opvangcentrum in Gulu. De 15-jarige Francis knalt de bal tegen het hoofd van de één jaar jongere Steven. Een vloed vloeken rolt uit de mond van Steven. ,,Ik heb meer mensen gedood dan jij, weet je dat wel!'', gaat hij tekeer. Francis slaat terug: ,,Ik gaf je ooit honderd zweepslagen, voel je die nog?' Ze gaan op de vuist, het stof waait op. Een uur later zijn ze afgekoeld en bezweren nooit iemand kwaad te hebben gedaan. ,,Ik heb nooit gedood'', zegt Francis. ,,We plunderden alleen maar'', zegt Steven.

Florence Okello is maatschappelijk werker. Hij noemt de kinderen ,,grote leugenaars''. ,,Zelden vertellen ze slechte dingen over het LRA. Ze zijn trots op hun daden. Francis doodde veel mensen en dolgraag zou hij naar het LRA terugkeren. Hij weigert elk contact met zijn ouders.'' Veel kinderen trekken zich terug en zoeken eenzaamheid.

De LRA-leider Joseph Kony is een voormalig catechist en oom van de al even door geesten bezeten Alice Lakwena. Zij voerde tussen 1986 en 1988 als een Jeanne d`Arc met haar Beweging van de Heilige Geest grote veldslagen met het regeringsleger. Kony spreekt met vele tongen en beroept zich op de bijbelse Tien Geboden.

Nancy heeft een kind van Vincent Otti, de trouwste medewerker van Kony. Haar gezicht verkrampt als ze over de rebellenleider spreekt. ,,Als gewoon mens was hij vriendelijk'', piept haar kinderstemmetje, ,,maar eenmaal in de greep van de geesten ging hij spreken over moorden. Hij veranderde als een kameleon, werd agressief.'' Nancy geloofde in hem. ,,Kony trilde als hij zich als een medium van de geesten tot ons wendde, zijn stem veranderde. Hij deed voorspellingen die uitkomen. Hij voorzag dat we zouden planten maar niet oogsten. En dat gebeurde: vlak voor de oogsttijd moesten we vluchten voor het regeringsleger.''

Betty Bigombe is een voormalig parlementslid van een district in het noorden. Sinds vorig jaar treedt ze op als bemiddelaar tussen de regering en het LRA. ,,Het is razend moeilijk met de LRA te onderhandelen'', zegt ze. ,,De groep is een sekte met bevelen die van boven komen.'' Ook voor haar valt het moeilijk te bevatten hoe een beweging vol kinderen geleid door sadistische commandanten zo lang Noord-Oeganda in gijzeling houdt. ,,Kony vroeg me onlangs zorgzaam toch vooral goed voor zijn zoon te zorgen, een middelbare scholier in Gulu. Hij maakt zich zorgen over het gevaar van drugs en aids. Dat is een kindermoordenaar die me dat vraagt. Wat gaat erom in zijn hoofd?''

Die vraag stelt John Baptiste Odama, de katholieke bisschop van Gulu, zich al jaren. Uit solidariteit ging hij enkele dagen met de honderden kinderen slapen onder de afdaken van Gulu. Samen met kerkcollega's en traditionele leiders probeert hij sinds 1998 tot een vergelijk te komen met het LRA. ,,Dit soort spirituele bewegingen zijn niet uniek in Afrika, ze kwamen eerder voor in Congo en Tanzania'', legt hij uit. ,,Ik heb hun leiders in de bush ontmoet. Je moet je hart openen, dan worden het weer mensen. Iedereen die zich afgewezen voelt, wordt agressief. Het probleem is dat noch de bevolking noch de regering de LRA-strijders in hun hart kunnen nemen.''

Betty Bigombe vreest voor wraak als dit conflict ooit tot een einde komt. ,,Er leven zoveel gevoelens van wantrouwen en woede na 18 jaar oorlog. Moeders willen niet meer dat hun zonen en dochters op één school zitten met kinderen uit het LRA. En wat moet je met zo'n commandant Vincent Otti, met wie ik onderhandel. Hij liet in 1995 driehonderd van zijn buurtbewoners vermoorden. Hoe kan je zo'n man vergiffenis schenken en laten terugkeren naar zijn geboortegrond.''

Veel kinderen durven al niet meer terug naar hun families. Thuis hebben ze geen leven meer. De 13-jarige Beatrix gaat zachtjes praten. ,,Na mijn ontsnapping uit het LRA durfde ik me niet te melden bij het regeringsleger, en ook niet bij mijn ouders.'' Ze snottert. ,,Ze zeggen dat ik uit vrije wil bij het LRA ben gegaan. Ze vragen me waarom het zolang duurde voordat ik ben ontsnapt.''