Ontmanteling Guantánamo Bay maakt weinig uit

De gevangenen op Guantánamo Bay worden vastgehouden zonder proces. De basis wordt binnenkort ontmanteld. Maar dat verandert weinig.

De gevangenis op de Amerikaanse marinebasis Guantánamo Bay, waar de Verenigde Staten sinds januari 2002 bijna 550 mogelijke Al-Qaeda- en Talibaanstrijders vasthouden, wordt deels ontmanteld. Dat kondigde het Amerikaanse ministerie van Defensie gisteren aan. Zeker de helft van de gedetineerden zal worden overgebracht naar gevangenissen elders.

Dat maakt geen einde aan de onzekerheid waarin de gevangenen verkeren. De Verenigde Staten zijn van plan de gedetineerden over te brengen naar Afghanistan, Jemen en Saoedi-Arabië en andere, niet nader genoemde locaties. Het overgrote deel van de bijna 550 gevangenen is afkomstig uit deze landen. Ze zullen worden overgedragen aan lokale autoriteiten.

Advocaten en mensenrechtenorganisaties maken zich zorgen. ,,Liever gevangenen op Guantánamo Bay dan elders'', zegt Amnesty International vanochtend in een reactie. ,,Op Guantánamo Bay heeft het Rode Kruis ten minste nog toegang. Op veel andere plaatsen niet – soms weten we niet eens waar die plaatsen zijn.''

Uit een gisteren gepresenteerd rapport van het Pentagon blijkt dat de inlichtingendienst CIA op geheime locaties (vermoed wordt de Baghram-basis in Afghanistan en het eiland Diego Garcia in de Indische Oceaan) ,,spookgevangenen'' vasthoudt. Het Internationale Rode Kruis heeft geen toegang tot hen.

De regimes van de landen die het Pentagon nu noemt staan niet bekend om hun humanitaire behandeling van gevangenen, zo menen de critici. ,,Het zijn landen waarvan we weten dat er makkelijk wordt gemarteld'', aldus Amnesty. Een Australische Guantánamo-gevangene, die eerder dit jaar vrij werd gelaten, zegt door de Amerikanen naar Egypte te zijn gebracht en daar te zijn mishandeld.

Ook voor de naar schatting 200 gevangenen die achterblijven op Guantánamo Bay, zal de situatie niet verbeteren, zo menen critici. De VS zijn bezig een permanente gevangenis op de basis te bouwen. De overgebleven gevangenen – die het Pentagon verdenkt van banden met terreurorganisaties, maar waarvoor onvoldoende bewijs is om tot berechting te komen – zullen daar voor onbepaalde tijd blijven. Gevangenen die wel worden berecht blijven ongeacht een uitspraak van een militaire tribunaal gevangen.

Aan de meeste veronderstelde Al-Qaeda- en Talibaanstrijders, van wie de meerderheid werd opgepakt in 2001 tijdens de oorlog in Afghanistan, is niet verteld waarom ze gevangen zitten, en hoe lang hun gevangenschap zal duren.

De gevangenen krijgen – ondanks een uitspraak van het Amerikaanse Hooggerechtshof die het tegendeel bepaalde – nog geen toegang tot Amerikaanse rechters en in de meeste gevallen ook niet tot advocaten. ,,Wat de VS ook zeggen, het recht zegeviert nog steeds niet op Guantánamo Bay'', zei een van hen gisteren.

De Guantánamo-gevangenen worden bovendien mishandeld, zo concludeerde het Internationale Rode Kruis (ICRC) vorig jaar. De organisatie, die als enige buiten de VS toegang heeft tot de gevangenen, beschuldigde de VS ervan psychologische en fysieke dwang ,,gelijkwaardig aan marteling'' te gebruiken. Documenten van de Amerikaanse federale recherche (FBI) lijken deze vrees te wettigen. FBI-agenten zijn getuige geweest van praktijken die in strijd met de FBI-regels zijn. Gevangenen werden blootgesteld aan elektrische stroom, kregen drie dagen geen eten en drinken en werden wakker gehouden. In een memo wordt gesproken over ,,marteltechnieken''.

De Amerikaanse regering ontkent systematische mishandeling van gevangenen. Mishandelingen hebben plaatsgevonden, maar het zijn ,,incidenten''.

Het Witte Huis zegt dat de gevangenen worden behandeld volgens de Geneefse Conventies voor oorlogsrecht, ondanks het feit dat het de Guantánamo-gedetineerden niet als krijgsgevangenen ziet, maar als `vijandelijke strijders' voor wie het internationale recht niet geldt. Krijgsgevangenen moeten na beëindiging van de vijandelijkheden zo snel mogelijk in vrijheid worden gesteld, maar omdat volgens de VS terreurorganisatie Al-Qaeda geen staat is en de Talibaan geen erkende regering zijn de strijders die voor deze partijen vochten `vijandelijke strijders'.

,,Omdat de oorlog tegen terreur een langdurige inspanning is, is het voor ons zinnig om naar oplossingen te kijken. We zijn op een punt beland waarop je moet zeggen `hoe gaan we in de toekomst met hen om''', zei gisteren op een persconferentie een woordvoerder van het Pentagon als uitleg voor de nieuwe plannen.

Slechts vier van de 550 Guantánamo-gevangenen zijn aangeklaagd en zullen voor een militair tribunaal moeten verschijnen. De zittingen van dit tribunaal zijn voor onbepaalde tijd uitgesteld.