Ik heb altijd goede muziek

Ralph Meulenbroeks promoveerde in de natuurkunde, speelde gitaar in rockbands en contrabas in het Concertgebouworkest, maar koos uiteindelijk voor de viola da gamba. ,,Ik heb geen behoefte meer aan hardrock.''

De Nicolaaskerk in Baarn stroomt leeg na een vroege zondagmiddaguitvoering van Bachs Matthäus Passion. Het was mooi, knikt men tevreden. Maar voor de bespeler van de viola da gamba is de Matthäus vaak ook een kwestie van een lange adem. Behalve de begeleiding van de aria's `Komm süβes Kreuz' en `Geduld' heeft de gambist vaak geen aandeel. ,,En een plaatsje op het podium was er ook niet meer'', lacht gambist Ralph Meulenbroeks. Het eerste deel heeft hij uitgezeten in de bibliotheek van de kerk, verdiept in de Scientific American. ,,Dat was jammer, want soms speel je als gambist ook de hele cellopartij van het tweede orkest mee. In elk geval had ik nu wel alle tijd mijn instrument echt goed te stemmen.''

Net als dirigent Philippe Herreweghe (van oorsprong psychiater) en sopraan Johannette Zomer (laborante), heeft Ralph Meulenbroeks (Eersel, 1967) een atypische achtergrond. Hij speelde vanaf zijn achtste piano, bekwaamde zich later op de basgitaar en de contrabas en studeerde in 1994 als contrabassist cum laude af aan het conservatorium van Maastricht. Maar tussen 1991 en 1996 was Meulenbroeks óók verbonden aan de Technische Universiteit Eindhoven, waar hij werkte aan zijn proefschrift (Molecular Processes in Expanding Plasmas) als technisch natuurkundige.

,,Mijn onderzoek deed ik tijdens kantooruren'', vertelt hij. ,,'s Avonds studeerde ik contrabas. Ik hoefde niet te kiezen, dus deed ik dat ook niet. Alleen in het seizoen 1992/'93 heb ik mijn onderzoek een jaar stilgelegd om fulltime te kunnen remplaceren in het Concertgebouworkest.”

In het Concertgebouw kwam Meulenbroeks voor het eerst in aanraking met de viola da gamba. ,,Ik speelde als contrabassist mee in alle programma's, dus ook in de Matthäus Passion. De klank van de viola da gamba trof me onmiddellijk. Zodra je een gamba aanstrijkt, is het alsof de deur naar het verleden opengaat. Dan dwarrelen de jaartallen door je hoofd. Op dat geluid werd ik definitief verliefd toen ik een cd hoorde waarop Jordi Savall solostukken van Marin Marais speelde. Op de gamba kun je in je eentje een hele klankwereld scheppen – melodie én begeleidingsakkoorden. Daar kunnen piano, gitaar of contrabas voor mij niet aan tippen. Mijn contrabas ga ik binnenkort verkopen.''

Inmiddels behoren de Matthäus en de Johannes Passion tot Meulenbroeks' core business als gambist. Zo'n vijftien passies speelt hij per seizoen. Deze maand wachten hem na twee Matthäussen nog negen Johannessen. ,,En toch verveelt het nooit, of je nu gelovig bent of niet. Daarvoor is Bachs muziek te goed en het passieverhaal te veelzeggend. In de Johannes begeleidt de gamba de aria `Es ist vollbracht', net voor de kruisiging. Het hele christendom samengevat in drie minuten – en ik introduceer de melodie.''

Zuiverheid

Voor het gros van de muziekliefhebbers vormen de Matthäus en de Johannes Passion de enige confrontatie met de viola da gamba, de zes- of zevensnarige, onderhands aangestreken `barokcello' met zijn fretten, vlakke kam en brede toets.

De viola da gamba (letterlijk: beenviool) is er in tientallen soorten en maten. Meulenbroeks beperkt zich tot een zessnarige `division viol' en een 7-snarige basgamba – allebei nieuwbouwinstrumenten. ,,Ik heb inmiddels ook een prachtig klinkend oud instrument op het oog'', vertelt hij. ,,Maar voor de zuiverheid – op de gamba een terugkerend probleem – maakt het niets uit of je op een oud of een nieuw instrument speelt. Het probleem schuilt niet in de klankkast, maar in de darmsnaren. Die zuigen zich vol met vocht en `zweten' dat dan weer uit, waardoor ze altijd onbetrouwbaar blijven. Gelukkig bestaat er tegenwoordig een stemapparaatje dat je op de kam kunt vastklikken en waarmee je tijdens een concert nauwelijks hoorbaar kunt stemmen. Dat behoedt je voor het kraaiend valse spel dat anders niet altijd te voorkomen is.''

Op zijn solo-cd's Voix humaines en Gambomania wijdt Meulenbroeks zich aan een verscheidenheid van werken uit de zeventiende en achttiende eeuw. In de Arabesque (1717) van Marin Marais laat hij zijn instrument tieren, grommen en zuchten zoals alleen een gamba dat vermag. De Sonata in d-klein van Friedrich Abel (1723-1787) zindert van duizelingwekkend virtuoos akkoordenspel. En zijn eigen arrangement van de Cors de chasse van Marais' leerling Louis de Caix d'Hervelois tovert in talrijke sexten en tertsen moeiteloos een jachttafereel voor het geestesoog.

,,Het repertoire voor gamba is veelomvattend en divers'', vindt Meulenbroeks. ,,Ik ben er absoluut niet bang voor dat ik ooit zonder goede muziek kom te zitten, integendeel. Marais alleen al componeerde zo'n 550 topstukken voor de gamba. Het is aannemelijker dat ik tijd tekort zal komen om alle interessante gambamuziek te spelen.''

Brabants gezin

Met honderd soloconcerten per jaar mag Meulenbroeks zich zonder gêne de meest opvallende Nederlandse ambassadeur van de gamba noemen. Niet voor niets vernoemde hij zijn tweede cd Gambomania, naar de term `gambomaan' die een recensent speciaal voor hem uitvond. Toch durfde hij de definitieve keuze voor de gamba pas twee jaar geleden te maken. Na zijn promotie werkte Meulenbroeks nog een jaar bij Shell en een tijdje bij printerproducent Océ. ,,Ik kom uit een muzikaal Brabants gezin, maar kunst als broodwinning was thuis niet aan de orde. Die mogelijkheid kwam daarom gedurende lange tijd ook echt niet in me op. Tot iemand me heel direct vroeg waarom ik eigenlijk niet gewoon muziek ging maken? Ik kan de klik in mijn hersens nog voelen.''

Meulenbroeks ondervindt ook voordelen van zijn brede en ongewone achtergrond, erkent hij. De schouderlange blonde haren waarmee hij in verlokkende poses de covers van zijn cd's siert, doen een bewuste keuze voor een barokke zonnekoning-look vermoeden, maar stammen in feite direct uit zijn hardrock-verleden. Op internet zijn na enig zoeken zijn sporen als rockgitarist en -zanger nog traceerbaar. Op samples van de rockformatie DIIID, genoemd naar een experiment om gecontroleerde kernfusie te bereiken, bezingt hij met rauwe uithalen en gierende keelschreeuwen `fullsize women', `no regrets' en `emotional abuse' (`You gotta be fucking kiddin' me!').

,,Ik heb sinds mijn kennismaking met de gamba geen behoefte meer aan hardrock, maar spelen in een band was ontzettend lekker om te doen'', zegt hij. ,,De energie die ik op het podium voel is ook niet wezenlijk verschillend, of ik nu Marais speel op de gamba of Metallica op gitaar. En een groot voordeel van mijn bandjesverleden is dat ik me niet zo snel meer schaam. Met ontbloot torso poseren voor een cd-cover doe ik zonder enige gêne.''

Vergeleken met het gros van de cd's met barokrepertoire ogen Meulenbroeks' cd-boekjes inderdaad verrassend wuft. Hij hoopt er een publiek mee te trekken dat breder is dan de selecte groep door de wol geverfde liefhebbers die jaarlijks samenkomen op het Festival Oude Muziek in Utrecht. ,,Zij kennen de viola da gamba, weten echt wat het voor instrument is. Maar er zijn ontzettend veel muziekliefhebbers die daarvan nauwelijks een idee hebben. Zelfs Wibi Soerjadi wist niet precies wat een gamba is. Doodzonde, vind ik dat. Maar het is vanuit historisch oogpunt niet onbegrijpelijk. In de negentiende eeuw werden gamba's massaal omgebouwd tot cello's, en verdween het instrument zelfs uit sommige muzieklexicons. Pas in de twintigste eeuw werd de gamba in kleine kring herontdekt.''

Meulenbroeks ziet het als zijn uitdaging die kring te verbreden door de gamba op een minder traditionele manier te presenteren, zegt hij. ,,En ook daarbij komt mijn verleden in de pop en de rock dan goed van pas. Als Marais' Les Folies d'Espagne op mijn programma staat, speel ik ter introductie met de gamba op schoot vaak ook even het ostinato-baslijntje uit Michael Jacksons Billie Jean, om de verwantschap te laten horen. Ik wil niet alleen de kenners bereiken, maar juist ook de latente liefhebbers.''

Met het Krakov Philharmonisch Orkest speelt Ralph Meulenbroeks Bachs Johannes Passion deze maand nog op 11 en 12/3 (Krakau), 20 (Hengelo), 21 (Doetinchem), 22 (Drachten), 23 (Amsterdam), 24 (Hoorn), 25 (Gouda) en 26/3 (IJmuiden). Meer concertdata en informatie: www.gambomania.com.