Herontdekte schuilplaats van Johanna Reiss

`Toen we naar huis liepen vroeg ik Rachel waarom hij dat had gedaan naar ons spuwen. Omdat we joden zijn, zei ze. Maar hij was toch geen Duitser, en hoe wist hij dat we joden zijn? vroeg ik. We zien er anders uit, antwoordde ze, donkerder. Rachel wist zoveel. Geen wonder dat ze onderwijzeres was. Als ik thuis was, ging ik eens kijken hoe anders ik eruitzag.'

De schuilplaats van Johanna Reiss is een autobiografische verslag van het dagelijks leven vlak voor de Tweede Wereldoorlog en tijdens de onderduik op een boerderij in Usselo. Het verscheen voor het eerst in 1972, in het Engels (Reiss emigreerde na de oorlog naar de Verenigde Staten), en werd in 1974 in het Nederlands vertaald. De laatste druk verscheen in 1984. Ruim twintig jaar later geeft Querido het boek opnieuw uit. En terecht. De lezer krijgt de wereld te zien door de ogen van het 10-jarige meisje Annie; de eenvoudige vragen die ze heeft, maar waar waarop vaak geen antwoord is, stelt de lezer in staat om zelf het onbevattelijke van de oorlog te ontdekken.

Omdat Reiss het geheime leven van Anna en haar zusje op de boerderij in Usselo juist zo terloops en onnadrukkelijk door het meisje laat vertellen, maakt het diepe indruk. Er zijn spannende momenten, bijvoorbeeld wanneer de Duitsers een deel van het huis in beslag nemen als hoofdkwartier, maar het meest ontroert het boek door de grote waarde die de zusjes aan dagelijkse dingen toekennen, bijvoorbeeld de vrolijke opwinding als zij, op de verjaardag van Opoe, voor één keer beneden mogen eten. Wat wel bevreemdt, is dat de zusjes nooit spreken over hun moeder, die, tijdens hun onderduik, in het ziekenhuis is overleden. Maar behalve voor het leven van de zusjes, is De Schuilplaats ook een momument voor het huishouden van het kinderloze boerenechtpaar Johan en Dientje en Opoe, die de meisjes – aanvankelijk tegen hun zin in – onderdak geven. Johan is een blijmoedig man – `Niet gek hè, voor een domme boer', zegt hij steeds. Dientje is een hartelijke maar doodsbange vrouw. En Opoe beheerst de kunst van het liefdevol klagen (`Niet slecht Dientje', zegt ze over de kippensoep op haar verjaardag, `alleen een beetje dun'). De Schuilplaats is ook en vooral een onvergetelijk portret van deze drie mensen die soms ondanks zichzelf – gewoon maar doen wat ze moeten doen.

Johanna Reiss: De schuilplaats. Vertaald uit het Amerikaans door Bob den Uyl, 160 blz., 10+, Querido, €10,95