De schaduwkant van het Afrikaanse goud

Aardbevingen zijn in Zuid-Afrika aan de orde van de dag. Maar de grote beving bij Stilfontein deze week leidde tot een opmerkelijke conclusie. De mijnbouw zou wel eens de schuldige kunnen zijn.

Toen de grond deze week begon te schudden in Stilfontein in het noorden van Zuid-Afrika, waren in de mijn van DRD Gold meer dan 3200 mijnwerkers aan het werk. Sommigen zaten 2400 meter onder het aardoppervlak. Boven de grond stortten muren in, en raakten veertig mensen gewond door vallend puin. Zelfs tot Johannesburg trilden de huizen op hun grondvesten, ruim 150 kilometer ten noordoosten van het epicentrum. Geologen registreerden een schok van 5,3 op de schaal van Richter, en noemen het de zwaarste aardbeving in de geschiedenis van Zuid-Afrika.

Onder de grond stortten tunnels in en kwamen zeker veertig mijnwerkers vast te zitten. Een mijnwerker overleefde de helletocht terug naar boven niet, drie anderen raakten zwaar gewond. Mijnwerkers die gisteren naar boven kwamen vertelden verhalen over vallende rotsblokken met een temperatuur van meer dan 50 graden Celcius.

De directie van DRD Gold heeft inmiddels opgelucht ademgehaald. Slechts één kompel werd vandaag rond het middaguur nog vermist. Met 20 gewonden in het ziekenhuis kan de mijnramp in Stilfontein de boeken in als business as usual. In de mijnschachten rond het epicentrum werd vanochtend alweer gewoon goud gedolven. Maar geologen maken zich meer zorgen. Zuid-Afrika ligt niet op een breuklijn van continentale platen zoals Iran. De laatste grote natuurlijke aardbeving was in 1969, vlakbij Kaapstad. Toch trilt hier bijna dagelijks de grond, meestal met een kracht van minder dan 3 op de schaal van Richter. Zeker tachtig procent van de aardbevingen in Zuid-Afrika wordt veroorzaakt door mijnactiviteiten, zegt professor Andrzej Kijoko van de Council of Geoscience. ,,En de stress onder de grond wordt steeds groter.''

Zuid-Afrika is de grootste producent van goud en platina ter wereld en behoort tot de grootste producenten van diamant. Meer dan een eeuw na de vondst van de eerste diamant (1871) en goud (1886) moet de Zuid-Afrikaanse mijnindustrie steeds dieper graven naar de kostbare delfstoffen. Twee kilometer onder de grond is tegenwoordig al heel normaal. De diepste mijn ter wereld ligt in Zuid-Afrika zelfs vier kilometer onder de grond.

,,Hoe dieper we gaan hoe meer moeder aarde de neiging heeft om de gaten te dichten'', zegt professor Kim Hein, geoloog aan de universiteit van Witwatersrand in Johannesburg. In het gebied rond Stilfontein voorspellen geologen dat aardbevingen met een kracht van 5 op de schaal van Richter ten minste iedere drie jaar voorkomen. De beving van gisteren was net zo krachtig als de ontploffing van 1,8 ton explosieven.

Onderzoek moet nog uitwijzen of de aardbeving gisteren inderdaad werd veroorzaakt door mijnactiviteiten. Volgens DRD-Gold, eigenaar van de mijn die deze week instortte, werd er niet gegraven in een omtrek van drie kilometer rond het epicentrum. Volgens geoloog Kijko was de kracht van de beving zo zwaar dat het vrijwel onmogelijk is dat het delven van goud de directe oorzaak was. Hij spreekt over ,,tektonische stress'', die indirect het gevolg is van jarenlange mijnoperaties.

En daar zit volgens hem het knelpunt: de mijnindustrie kan weinig doen om herhaling te voorkomen. ,,De Zuid-Afrikaanse mijnbedrijven beschikken over de beste instrumenten ter wereld. Bij elke mijnoperatie wordt gebruikgemaakt van explosieven om de druk onder de grond in de hand te houden. Meer dan dat kunnen mijnbedrijven niet doen. De belangrijkste vraag voor ons is: kunnen we dit soort aardbevingen voorspellen?'' Het antwoord is: voorlopig niet. En dus zegt de profesoor tegen de inwoners van Stilfontein. ,,Leer er mee leven.''