De sample heeft het overleefd

Hiphopmusici staan vaak in de schaduw van hun muziek omdat ze zich `slechts' producer noemen. Jonas Leopold: ,,Het is de kunst om juist dat ene stukje te vinden.''

Na twintig jaar hiphop is het opvallend hoe weinig hiphopmuzikanten in de belangstelling staan. Het zijn altijd de rappers die hun verhaal mogen doen en met de eer strijken.

Want wie loopt er warm voor namen als Just Blaze of Scott Storch? Nee, we raken pas geïnteresseerd bij Nelly, Jay-Z of The Game. Maar zonder Just Blaze geen Jay-Z, zonder City Spud geen Nelly en zonder Scott Storch geen The Game, de rapper die sinds enige weken de hitparades met zijn aanwezigheid verrijkt.

`Hiphopmuzikant' is een vaag beroep. Dat komt alleen al door de naam die hij zijn taak geeft: producer. In rockmuziek is de producer iemand die zich in de studio bemoeit met de klank en de balans van het geluid, zoals het door de muzikanten wordt gespeeld. De beroemde producer Phil Spector werkte een paar jaar geleden met de band Starsailor: het was de muziek van de Starsailor, in de vorm gegoten door Phil Spector.

In hiphop noemt degene die de muziek máákt zich `producer'. En zo is hier wel meer niet wat het lijkt. Zijn instrumentaties noemt hij `beats'. Maar een beat is meer dan alleen ritme: het is het geheel aan muziek dat de omlijsting vormt van de rap: de samples, drums, percussie, keyboards en desnoods een gospelkoor.

De enige producers die bij een groot publiek bekend zijn, zijn de producers die zelf een carrière als rapper begonnen. En die zijn er genoeg. Dr.Dre – al jarenlang bekend als producer en inmiddels als de man achter Eminem en 50 Cent – werd in 1992 beroemd toen hij zijn eigen cd The Chronic uitbracht. Pharrell Williams mocht met Chad Hugo als productieduo The Neptunes al een serie hits hebben gehad, Williams is pas een ster sinds hij zelf zijn liedjes uitvoert. En na jarenlang de beats voor onder meer Jay-Z in elkaar geknutseld te hebben, debuteerde producer Kanye West vorig jaar met de cd The College Dropout. De keurige West in zijn gestreepte poloshirts bleek ook als rapper een succes. Hij had hits met singles als Jesus Walks en Through The Wire, en won begin februari drie Grammy Awards, waaronder die voor de categorie `Best Rap Album'.

De hiphopproducer is ongrijpbaar omdat er geen exclusieve relatie meer is tussen rapper en producer. Begin jaren negentig, toen het New Yorkse duo Gang Starr populair was, was het duidelijk: Gang Starr bestond uit rapper Guru en producer Dj Premier. Bij Public Enemy wist je het ook: Chuck D was de rapper en Hank Shocklee maakte de muziek.

Tegenwoordig werken de meeste rappers met meerdere producers per cd. Bijvoorbeeld de cd Suit (2004) van Nelly: elf nummers, van muziek voorzien door acht verschillende producers. Andersom maakt de gemiddelde producer meer beats dan hij aan één rapper kwijt kan. Zo werd de hiphopproducer een eenmansbedrijf. Net als ooit in het New Yorkse `Brill Building' aan de lopende band liedjes werden geschreven die vervolgens werden toebedeeld aan allerlei zangers, zo worden tegenwoordig de beats verdeeld.

Als producer heeft Kanye West er meer dan honderd gemaakt. Hij sleet ze aan uiteenlopende artiesten: van grote rap-namen als Jay-Z en The Game, tot de alternatievere lichting van Common en Talib Kweli en de underground-helden van Dilated Peoples.

Helpdeskmedewerker

,,Dat is het voordeel van dit beroep'', vertelt Nicolay. ,,Je kunt er vrij snel redelijk van leven.'' Nicolay (30) is de artiestennaam van Matthijs Rook, uit Utrecht. Rook zegde twee maanden geleden zijn baan als helpdeskmedewerker op nadat hij veel waardering had gekregen voor zijn producties voor het Amerikaans/Nederlandse samenwerkingsverband The Foreign Exchange. Rapper Phonte uit North-Carolina en producer-in-spe Nicolay ontmoetten elkaar in 2001 op het chatgedeelte van de website van rapcrew The Roots. Het klikte en ze begonnen samen muziek te maken. Nicolay stuurde beats via internet naar Phonte en Phonte stuurde ze terug, compleet met rap. Zo gingen ze door tot er zo'n veertien nummers af waren. Pas toen ontstond het idee om er een cd van te maken.

De lounge-rap van de cd Connected van The Foreign Exchange, uitgebracht door een kleine Engelse platenmaatschappij werd een undergroundsucces, met wereldwijd inmiddels 25.000 verkochte exemplaren. Er waren specials op MTV in Amerika, en een clip in rotatie op clipzender VH-1. Voor Phonte leidde deze aandacht tot een deal met platenmaatschappij Atlantic, voor Nicolay betekent het dat ,,iedereen begint te mailen, sms-en, chatten en bellen'' om beats van hem te krijgen. Hij leverde inmiddels de muziek voor een cd van Darian – een soulzanger uit de kring van Phonte –, is bezig met de productie van het debuut van de beginnende zangeres Monique Bakker en maakte een paar beats voor de nieuwe cd van The Proov, twee rappers uit Friesland.

,,Het is niet helemaal eerlijk'', zegt Nicolay. ,,Ik kan als producer, ook al ben ik beginnend, aan iedereen beats verkopen. Maar een rapper kan niet aan anderen zijn rhymes verkopen, zo werkt het niet. En hij moet wel betalen voor de beats bij zijn rhymes als hij pech heeft.''

Ook de Nederlander Jonas Leopold (23), artiestennaam Jordan River Banks, maakt beats voor Amerikaanse rappers, onder wie Killah Priest. Deze Killah Priest heeft enige faam als onderafdeling van The Wu-Tang Clan. Killah Priest ontmoette de Amsterdammer Leopold via een contact in Nederland, en was gecharmeerd van zijn beats. ,,Hij vond het leuk dat mijn muziek diezelfde warme, sample-sound heeft als de New Yorkse hiphop uit het midden van de jaren negentig'', zegt Leopold. ,,Daar viel hij op. Toen wij in New York met hem kwamen werken, zei zijn manager `Er lopen hier 10.000 producers rond, en dan moest ik jullie uit Nederland laten overvliegen.'''

Voor Leopold en zijn productieteam Godz Wrath is de opbrengst nog niet ideaal. ,,We verkochten aan Killah Priest zes tracks voor ongeveer drieduizend euro per stuk. Het was een beetje een rotte deal. Maar als dat de enige manier is waarop zij dat willen doen, dan moeten wij ons maar een beetje laten naaien. Het staat in ieder geval goed op je cv.''

Godz Wrath wil de `emotie' terugbrengen in hiphop. ,,Wij maken niet van die blije synthesizerbeats, zoals je tegenwoordig overal hoort.'' Samen met Godz Wrath heeft Leopold ook een platenmaatschappij opgericht, SuperChargerRecords. De eerste release van het eigen label heet The Campaign, waarop Godz Wrath zulke duistere beats laat horen dat de nieuwe cd van 50 Cent er luchtig bij klinkt. De rappers zijn Nederlands en Amerikaans, maar rappen allemaal in het Engels, want dat geeft meer mogelijkheden, aldus Leopold.

Opgeknipt

Anders dan Nicolay, die zijn beats opbouwt uit zelfgespeelde bas, gitaar, keyboard en synthesizer, houdt Leopold zich aan de sample-stijl. Want dat is een ander resultaat van twintig jaar hiphop: de sample heeft het overleefd. Het uit andermans muziek geknipte flard, dat al of niet bewerkt, geloopt, of opgeknipt in een nieuwe context wordt gebruikt, heeft in die jaren meerdere tegenslagen gekend. Verguisd, verwenst, voor het gerecht gedaagd, en met grote sommen geld afgekocht – sinds het moment dat het New Yorkse trio De La Soul op hun meesterwerk Three Feet High & Rising (1989) de muziek van Steely Dan nogal opzichtig gebruikten, weten de oudere sterren wat hun te doen staat: flink geld vragen. Er moest een nieuwe bedrijfstak voor uit de grond worden gestampt (`sample clearing'-advocaten, die van tevoren financiële afspraken maken met de gesamplede artiest), maar de sample bleef overeind. Wat gitaar is voor rock, is de sample voor hiphop.

Jonas Leopold struint platenzaken af op zoek naar vinyl met bruikbare samples. ,,Ik let op de hoes, het jaartal, de producer. De gekste platen kunnen iets hebben dat geschikt is.'' In zijn woonkamer annex studio staan kratten vol met platen. Leopold pakt de soundtrack van Rocky eruit en laat een melancholisch stukje piano horen ,,Dit heb je al op meerdere rapplaten horen langskomen. Op 45 toeren of op een andere manier bewerkt.

,,Het gaat bij samplen om de juiste keuze. Dat is de kunst: dat je juist dat stukje weet te vinden, en dan de manier waarop je het combineert met andere geluiden.'' Er geldt een aantal ongeschreven regels: niet twee keer dezelfde sample gebruiken, niet op dezelfde manier gebruiken als iemand anders al heeft gedaan, en bij voorkeur obscure bronnen zoeken. ,,Tegenwoordig sampelt niet iedereen meer. Er zijn ook hiphopproducers, zoals Dr.Dre, die de stukjes laten naspelen door muzikanten. Dan hoeven ze geen rechten te betalen. Bovendien kan dat ook je handelsmerk worden: nagespeelde samples.'' Maar Leopold zweert bij de sample. ,,Ik gebruik ook wel eens een eigen stukje piano maar dat bewerk ik dan zo dat het op een sample líjkt. Door het te loopen, te herhalen. En het moet klinken als vinyl, het liefst een beetje krakerig. Als ik wel eens een sample gebruik van een cd zorg ik er altijd voor dat ik er een kraak bij mix. Voor de autheticiteit.”

Ook superster Kanye West, die onlangs nieuw werk van Alicia Keys, John Legend en Common produceerde, vindt het samplen nog altijd een `vast onderdeel van de hhiphopcultuur'. In de vijftien minuten die het hem kost om van zijn hotel in Manchester, Engeland, naar de zaal te rijden waar hij moet optreden, vertelt West per telefoon over zijn stijl. ,,Ik sample, dat hoort bij mij. Zoals Jay-Z beroemd is geworden met rappen over het leven op straat, zo ben ik beroemd om mijn samples.'' Hoe kiest hij zijn platen? ,,Ik heb een grote collectie. Vroeger besteedde ik uren aan het rondhangen in platenzaken, vinyl zoeken. Daar heb ik nu geen tijd meer voor. Maar intusssen heb ik thuis zo'n voorraad dat ik wel even voort kan.'' Hij heeft een voorkeur voor samples van platen uit de jaren zeventig: ,,Die klinken groezeliger, dat vind ik mooi.''

West vindt het een slechte ontwikkeling dat veel rappers op hun cd's met allerlei verschillende producers werken. ,,Ik ben tegen die beweging. Vroeger, bijvoorbeeld met Gang Starr maakte de producer deel uit van de crew. Nu kunnen rappers het zich niet meer veroorloven om één producer aan zich te binden. Dat leidt tot onsamenhangende cd's. De enige goeie cd's van afgelopen jaar waren die van N.E.R.D, Andre 3000 en die van mij, want die waren in hun geheel door één producer gemaakt. Maar ja, ik kan niet ieders hele album gaan produceren. Ik heb het te druk met mijn eigen carrière.”

Simpele apparatuur

West is een perfectionist (hij brengt binnenkort een verbeterde mix uit van The College Dropout, omdat de oude niet helemaal voldeed), maar zijn apparatuur is simpel, zegt hij. ,,Ik gebruik eindeloos veel geluidssporen, want het geluid moet goed zijn. Maar ik creëer met een handvol apparaten. Ik hoef niet allerlei filters of software om het geluid te beïnvloeden. De samples die ik kies, kies ik om hun klank, dus die zijn al goed.'' West vindt het geen bezwaar om geld te betalen aan de oorspronkelijke artiesten voor de samples. ,,Dat kan me niets schelen. Het enige waar het mij om gaat is dat ik iets indrukwekkends maak voor mijn publiek.'' In zijn single Through The Wire gebruikte West, duidelijk herkenbaar, een stukje uit `Through The Fire', van jaren zeventig-ster Chaka Khan. Vindt hij het een probleem dat de oorspronkelijke artiest zichzelf onverbloemd terughoort in zijn werk? ,,Wat denk je, dat is mijn handelsmerk. Mensen vinden het geweldig om door mij gesampled te worden. Want ik ben het: Kanye West!''

Chuck D was de rapper

Hank Shocklee

maakte de muziek