Tour d'horizon in `ontspannen sfeer'

De coalitiepartijen CDA en VVD zijn na overleg over de gekozen burgemeester gunstig gestemd over een oplossing. D66-minister De Graaf moet inleveren op zijn programma.

De sfeer was ,,uitstekend'', zei premier Balkenende, het eten ,,prima'', vond vice-premier en minister van Bestuurlijke Vernieuwing De Graaf (D66). De top van het kabinet wilde vannacht en vanmorgen graag duidelijk maken dat er gisteravond géén crisissituatie is ontstaan in de regeringscoalitie van CDA, VVD en D66.

Toch openden zij gisteren onder hun gezamenlijke diner met de fractieleiders van de coalitiepartijen in de Tweede Kamer wel degelijk onderhandelingen over een politiek gevoelig deel van het regeerakkoord: de bestuurlijke vernieuwing.

Voor de kleinste coalitiepartner, D66, zijn de afspraken die zij daarover in de formatieonderhandelingen in 2003 hebben gemaakt cruciaal. Er moet in deze kabinetsperiode een gekozen burgemeester komen en ook een nieuw kiesstelsel.

Zonder deze twee hervormingen zijn de meest zichtbare `eigen' punten van D66 in het kabinetsbeleid weg. En ze zijn bepalend voor het politieke gewicht van De Graaf, de aanvoerder van de twee D66-ministers in het kabinet.

Maar de fractieleiders van CDA en VVD maken al maandenlang en in steeds hardere termen duidelijk dat zij op beide hervormingen willen afdingen. VVD-fractieleider Van Aartsen wil een burgemeester met méér bevoegdheden dan De Graaf wil. Het nieuwe kiesstelsel van De Graaf moet anders, of afgelast.

CDA-fractieleider Verhagen wil in elk geval niet instemmen met de gekozen burgemeester in alle gemeenten in 2006. CDA kreeg begin deze week steun van oppositiepartij PvdA, die ook voor uitstel van de direct gekozen burgemeester is. De senaatsfractie van de PvdA eiste dat deze week en kan dat doen omdat zij nodig is voor een twee derde meerderheid om de aanstellingswijze van de burgemeester via een benoeming door de kroon uit de grondwet te halen. De senaat vergadert over twaalf dagen over deze voorwaarde voor de invoering van een gekozen burgemeester. De afgelopen dagen werd er via sms en telefoon dus veel overlegd met de PvdA, onder meer door De Graaf.

Toch zat PvdA-leider Bos er gisteren niet bij, toen Van Aartsen en Verhagen rechtstreeks hun eisen op tafel konden leggen bij het kabinet. Aan alles was te merken dat het overleg was omgeven met spanning, die de top van het kabinet liever niet zou zien een kabinetscrisis zou geen van de partijen nu goed uitkomen.

Het overleg had bijvoorbeeld plaats in het Centrum Arbeidsverhoudingen aan de statige Lange Voorhout. Dat betekende vooral: niet in het Torentje van premier Balkenende. Anders zou de oppositie maar klagen over Torentjesoverleg naar het wekelijkse achterkamertjes-overleg waarmee Paars in de voorbije jaren steeds de coalitiebelangen afstemden.

Het kabinet-Balkenende heeft vrijwel nooit coalitieoverleg met kabinet én fractieleiders samen, dus dat droeg op zich al tot spanning bij. Balkenende en De Graaf trachtten die te verminderen door luchtig te spreken van een ,,midtermreview'' en ,,tour d'horizon' van het hele kabinetsbeleid. Maar dat werkte averechts: meteen ontstond de vrees in de coalitie dat de `probleem-onderwerpen' van de gekozen burgemeester en het kiesstelsel door de anderen in verband zou worden gebracht met eisen op geheel andere terreinen. Een dergelijke `verknoping' geldt in Den Haag als een recept voor politieke problemen.

Even leek deze situatie inderdaad te ontstaan, toen gisteren uitlekte dat D66-fractieleider Dittrich een dag eerder tegenover Verhagen en Van Aartsen had geopperd dat hij wel tevreden zou zijn met een generaal pardon voor zo'n 10.000 al langdurig in procedure zijnde asielzoekers. Dat zou D66 dan kunnen `binnenhalen' in ruil voor concessies over bestuuurlijke hervormingen. Hoe serieus dit was werd gisteren niet duidelijk. Dittrich deed het voorstel dat de positie van De Graaf als minister bepaald niet zou versterken - volgens betrokkenen gisteren niet.

Toch leverden de besprekingen van gisteren wel wat op. De Graaf en D66 bleken bereid in te stemmen met een meer geleidelijke invoering van de gekozen burgemeester: een deel in 2006, een deel in 2010. Bij CDA en VVD klonk vanmorgen tevredenheid daarover, en de verwachting dat een compromis nu binnen handbereik is. Het CDA, dat het meest aanstuurde op uitstel, wil nu wel instemmen met verkiezingen in de 26 steden van 100.000 inwoners of meer in 2006. Dan stemt een derde van de bevolking. De vraag is of De Graaf, die eerder zinspeelde op verkiezingen in de helft van de ruim 450 gemeenten in 2006 als compromis dit een onomkeerbare substantiële stap'' vindt want dat is zijn eis.

De komende dagen draait het coalitieoverleg rond deze kwestie. De VVD hanteert als uitgangspunt dat instemmen met minder burgemeesters in 2006 betekent dat zij des te meer bevoegdheden krijgen. Maar het CDA is daar tegen en wil liever de burgemeesterskwestie verbinden met het kiesstelsel waar de VVD ook problemen mee heeft. In beide gevallen is het De Graaf die extra moet inleveren: hij lijkt het initiatief kwijt.