In Madrid is vergelding uitgebleven

Morgen is het een jaar geleden dat terroristen aanslagen pleegden op vier treinen in Madrid.

Een kwartiertje voor het middaggebed stroomt de grote moskee van Madrid vol. Mannen en vrouwen met hoofddoekjes wandelen ontspannen de trappen op van het gebouw, een kolos van beton en marmer naast de ringweg M30. Niemand slaat acht op de prullenbak waarin een jaar geleden de videoband werd ontdekt waarop de verantwoordelijkheid voor de terreuraanslagen in Madrid werden opgeëist.

Er was weinig voor nodig geweest of de moskee aan de M30, een van de grootste van Europa, was uitgegroeid tot een ongemakkelijk symbool. De terrorist Serhane Ben Abdelmajid, die zichzelf twee weken na de aanslagen met zes handlangers opblies, fungeerde een tijd als tolk van de imam. Een aantal andere van terrorisme verdachte moslims bezocht de moskee met regelmaat. Maar er valt geen opruiende graffiti te bekennen op de muren in het parkje tegenover het gebouw.

,,Geen agressie, geen geweld'', beaamt de Egyptische moskeewoordvoerder Mohammed El Afifi. Spanje heeft zich het afgelopen jaar voorbeeldig gedragen tegenover zijn 700.000 man sterke – overwegend Marokkaanse – moslimgemeenschap, zo viel deze week vaak te horen in de aanloop naar de herdenking van de aanslagen in Madrid. Veertig jaar ETA-geweld hebben van de terreur geen ongewoon verschijnsel gemaakt. En de betrekkelijk recente toevloed van moslimimmigranten heeft niet geleid tot confrontaties als in Nederland of Frankrijk.

Niettemin spreekt El Afifi van een ,,aardschok'' die de aanslagen van 11 maart teweegbrachten in de Spaanse samenleving. ,,Je moet je sindsdien altijd verantwoorden als moslim. Dat je tegen terreur bent en aanslagen veroordeelt. Dat is niet prettig. En voor moslims is het moeilijker geworden werk te vinden of een appartement te huren.''

Vrijwel dagelijks werd het Spaanse wantrouwen het afgelopen jaar gevoed met arrestaties van nieuwe salafistische jihadcellen en leden van de islamitisch-Marokkaanse strijdgroep. Binnen de Spaanse gevangenissen werd een netwerk opgerold dat bezig was aanslagen voor te bereiden die deze week in Madrid hadden moeten plaatsvinden.

De eerste voorzichtige conclusies van de gecombineerde politieonderzoeken duiden Spanje als een belangrijke uitvalsbasis van fundamentalistische terreurgroepen. Er waren contacten met de plegers van de aanslagen in de Verenigde Staten en Casablanca. Ook de kring rond Mohammed B., verdacht van de moord op Theo van Gogh, onderhield contacten met de groepen in Spanje.

Onder de socialistische premier José Luis Rodríguez Zapatero, die drie dagen na de aanslagen de verkiezingen won, werden de banden met Marokko evenwel nadrukkelijk aangehaald. Morgen zal de Marokkaanse koning Mohammed VI samen met koning Juan Carlos een herdenkingssteen onthullen bij een bos van olijfbomen dat ter herinnering aan de slachtoffers geplant is in het Retiropark. Onder de slachtoffers van de aanslagen bevonden zich acht moslims.

Onvermijdelijk is Nederland dezer dagen aangehaald als afschrikwekkend voorbeeld van hoe een maatschappij ook kan reageren. ,,We waren zeer verrast over de reactie op de moord op Theo van Gogh'', zegt de Marokkaanse hoogleraar rechten Assia Bensalah Alaoui.

[Vervolg HERDENKING: pagina 5]

HERDENKING

Spanje zoekt naar integratiebeleid

[vervolg van pagina 1]

Als deelneemster van het driedaagse congres over terreurbestrijding dat vandaag in Madrid wordt afgesloten debatteerde zij over de vraag of de integratie van immigranten mislukt genoemd kan worden. Alaoui merkt in Spanje een sterk gevoel van een gedeelde lotsbestemming met Marokko. ,,Spanjaarden zijn onze buren. Ze begrijpen dat er een belang is met een goede verhouding. En bovendien is hier niet vergeten dat wij Marokkanen in Casablanca evenzeer van de terreur te lijden hebben gehad.''

De Franse moslimspecialist Gilles Kepel ziet in Nederland vooral een diepe crisis in het tot dusver gehanteerde multiculturele samenlevingsmodel. ,,Er was geen enkele druk op immigranten om een Nederlandse identiteit te ontwikkelen.'' Het valt hem op dat de Marokkaanse daders van de aanslagen in Spanje daarentegen goed waren geïntegreerd. ,,Serhane Ben Abdelmajid werkte bij een makelaarskantoor. Geïntegreerder kan haast niet.''

Spanje zoekt nog naar een integratiebeleid voor de moslims. Voorzitter Mustafa el M'rabet van de grootste Marokkaanse immigrantenvakbond Atime riep de regering na de aanslagen op om radicale imams van de strikte wahabitische islamstroming zonder pardon de grens over te zetten. Hij bepleit een Spaanse imamopleiding en andere maatregelen die een nieuw leven moeten blazen in akkoorden tussen de overheid en moslimgemeenschap die al jaren ongebruikt op tafel liggen.

Probleem is de grote verdeeldheid in de moslimgemeenschap zelf, die bestaat uit conservatieve immigranten, progressieve bekeerlingen uit Spanje zelf en onregelmatige moskeegangers. ,,Atime is geen religieuze vereniging en dus niet competent'', moppert M30 moskeewoordvoerder El Afifi. De kritiek op de aartsconservatieve Egyptische imam (die geen Spaans spreekt) en de ondoorzichtige financiering door de Arabische Liga heeft een gevoelige snaar geraakt. ,,Alle preken hier worden opgenomen en in het Spaans vertaald. De verdachtmakingen missen iedere grond.''

Alle partijen weten dat het debat geopend is. Het wantrouwen moet worden aangepakt, de moslims moeten zich thuis voelen in de Spaanse waarden. ,,Het gaat in Spanje net als elders om een minderheidsgroep die zich beschouwt als de voorhoede die de massa wil mobiliseren. Dat moet worden aangepakt'', aldus Gilles Kepel. ,,Niet alle moslims zijn terroristen. Maar vrijwel alle terroristen zijn moslims.''