Hermitage toont de Russische rijkdom uit Venetië

Zo populair was de Venetiaanse kunst in Rusland, dat rond 1750 stadsgezichten van Sint Petersburg in Venetië werden besteld. Tsarina Elisabeth, dochter van Peter de Grote, was een groot liefhebber van de barokke schilderkunst uit de Italiaanse havenstad. Ze liet operagezelschappen overkomen, terwijl de beroemde Venetiaanse harlekijn Sacchi de commedia dell'arte voor haar opvoerde.

Haar hofarchitect Rostrelli was een Venetiaan, die opdrachten voor de decoraties van het nieuwe Winterpaleis gunde aan zijn stadgenoot Giambattista Tiepolo. Om die reden wijdt de Hermitage aan de Amstel, dat zijn bruiklenen betrekt uit het moedermuseum in Rusland, nu een expositie aan de Venetiaanse schilders.

Die hadden zulke opdrachten hard nodig, want de eens zo bloeiende republiek aan de lagune was eind 17de eeuw in verval geraakt. De – ongetwijfeld wat overdreven – beeldvorming wil, dat de decadente Venetianen zich van gokhuis naar bordeel begaven verborgen achter maskers. Venetiaanse schilders leefden van het toerisme en vooral van de bij welgestelde Europeanen in zwang geraakte `Grand Tour'. Zij kochten er de beroemde stadsgezichten, de vedute van Canaletto en Guardi. En wie zich geen origineel kon permitteren, schafte een prent aan als souvenir.

De kunstenaars volgden hun opdrachtgevers dikwijls naar het buitenland: Canaletto vertrok in 1766 naar Engeland, waar hij de Britse adel voorzag van zijn architectuurschilderingen. Zijn collega's boden hun diensten aan bij de hoven van Saksen, Rusland en Frankrijk. En met succes: de elegante Venetiaanse stijl sloot goed aan bij de rococo. Francesco Casanova was een gevierd schilder in Parijs en leefde er als een vorst, zoals zijn broer – de beroemde rokkenjager – in zijn dagboek beschrijft.

Tiepolo vond in de Saksische graaf en minister Heinrich von Brühl zijn beschermheer, die hem ook aan het Russische hof introduceerde. Van zijn hand is de allegorie Maecenas presenteert de muzen aan Augustus, waarbij hij Von Brühl schildert in de rol van mecenas. Diens collectie is later in zijn geheel door Catharina de Grote opgekocht, zodat dit doek nu in Amsterdam getoond kan worden.

De collectie Venetiaanse schilderkunst in de Hermitage telt zo'n 270 werken, maar veelal uit 16de en 17de eeuw. De 18de eeuw, het onderwerp van deze kleine tentoonstelling, is een voorliefde van de samensteller, Henk van Os. Hij verbaast zich over de bloei van deze kunst in een tijd van verval, het fenomeen van de `bloem op de mestvaalt' zoals Huizinga dat noemde. Overigens zijn de grote stukken van Guardi, Canaletto, Bellotto en Tiepolo gewoon in Sint Petersburg gebleven, ze kunnen daar als topstukken van de Hermitage niet worden gemist.

Die lacune had aangevuld kunnen worden met kunstnijverheid uit Venetië, die vanwege zijn decoratieve kracht eveneens gewild was aan het Russische hof: het Murano-glas, de meubels met inlegwerk, de weelderige sieraden en het goud- en zilverwerk. Nu dat hier is nagelaten, getuigen alleen nog enkele drinkglazen van de verfijning van deze toegepaste kunst.

Toen Catharina II, bijgenaamd de Grote, in 1762 het roer in Rusland overnam, was het gedaan met de barok. Zij verkoos het opkomende neo-classicisme als de passende stijl die haar absolute macht uitdrukte. Niet langer de schilders van San Marco, maar de jongere garde uit Rome gaf de toon aan. Dat er desondanks toch nog Venetiaanse kunst in de collectie van de Hermitage terechtkwam, heeft twee verklaringen. De eerste is Catharina's enorme verzamelzucht, waardoor zij hele Europese privé-collecties tegelijk aankocht. Behalve die van Tiepolo's mecenas Brühl, waren daar ook verzamelingen van Franse 18de eeuwse edelen bij, en van de Brit Sir Robert Walpole. Zo sloop de Venetiaanse kunst toch Rusland weer binnen, vooral in de vorm van tekeningen.

Een tweede bron werd pas aangeboord in de 20ste eeuw: het rijke Russische particuliere kunstbezit, dat na de revolutie van 1917 gaandeweg is geconfisqueerd door de Sovjets. Ontmanteld werd het Joesoepov Paleismuseum, de weelderige collectie van de Russische prins en diplomaat die in 1782 het staatsbezoek van Catharina's zoon aan Venetië begeleidde. Aan hem danken we onder meer Guardi's treffende pentekening van een galeischip, en het dromerige schilderij waarop hij ons een wijdse blik gunt over de veelbezongen lagune.

Tentoonstelling. Venezia! Kunst uit de 18de eeuw. T/m 4 september in Hermitage aan de Amstel, dagelijks 10-17u. Catalogus: 22,50 euro. Inl.: www.hermitage.nl, 020-530 8751