Twee films worden er een

De klassieke Franse tekenfilm `Le roi et l'oiseau' is een film uit 1980. En uit 1953. Beide delen zijn nu zo gerestaureerd dat het verschil niet meer is te zien.

De klassieke Franse animatiefilm De koning en de vogel uit 1980 is een sprookje met een geheim: hij bestaat voor de helft uit beelden van een ándere, veel oudere, film. ,,Ik herinner me dat ik vroeger in de bioscoop duidelijk de kwaliteitsverschillen zag tussen de ene en de andere film'', zegt Béatrice Valbin, die bijna 2,5 jaar aan de restauratie heeft gewerkt. ,,In totaal hebben we 120.622 beelden één voor één digitaal schoongemaakt. Een vreselijke klus, maar de film is het waard. Het is een meesterwerk.''

Vanaf deze week is de geheel gerestaureerde versie van Le roi et l'oiseau van de Franse filmer Paul Grimault (1905-1994) in Nederland te zien. De film is bijzonder door de prachtige tekeningen en decors van Grimault en het scenario waar de Franse dichter Jacques Prévert (in Nederland vooral bekend van zijn chansons als Les Feuilles Mortes) zijn grote stempel op drukte. Het is bovendien de allereerste lange animatiefilm die ooit in Frankrijk is gemaakt.

De koning en de vogel is een grote inspiratiebron geweest voor Japanse animatiefilmmakers zoals Hayao Miyazaki, die in 2003 een Oscar won voor Spirited Away. Voor zijn film Lupin III: The Castle of Cagliostro, tekende Miyazaki bij wijze van eerbetoon een kasteel dat erg lijkt op dat van Takicardië.

Paul Grimault is een belangrijke pionier van de Franse animatiefilm. In 1936 richtte hij samen met zijn vriend André Sarrut Les Gémeaux op, dat in 1950 was uitgegroeid tot de grootste animatiefilmstudio van Frankrijk met honderd werknemers. Het grote geld werd verdiend met reclamefilms, maar Grimault maakte in zijn studio ook veel `vrije' animatiefilmpjes zoals Les Passagers de la Grande Ourse (1943) en Le Voleur de Paratonneres (1944). In zijn eerste films is nog duidelijk de invloed van Walt Disney te zien, maar gaandeweg vindt hij een geheel eigen, surrealistische stijl. Vlak na de oorlog maakte hij zijn eerste film met dichter en scenarioschrijver Jacques Prévert: Le Petit Soldat. Het was het begin van een lange samenwerking die uiteindelijk zes animatiefilms opleverde. Prévert was op dat moment al een gevierd scenarioschrijver, vooral bekend van films als Quai de Brumes (1938) en Les Enfants du Paradis (1943).

Het tweede project dat Grimault samen met Prévert ondernam, werd een drama. Een drama dat uiteindelijk leidde tot het hoogtepunt in zijn carrière: De koning en de vogel. In een interview zei Grimault ooit: ,,Deze film betekende voor mij dertig jaar strijd.'' In 1947 begonnen Grimault en Prévert aan de animatiefilm De Herderin en de Schoorsteenveger, naar een sprookje van Andersen. Na een ruzie om geld met zakenpartner Sarrut, werd Grimault echter in 1950 van het project afgehaald. Sarrut maakte de film zelf af en bracht hem in 1953 op de markt. Volgens de oorspronkelijke makers ging het om een `geamputeerde' versie van het origineel.

Na met veel moeite de rechten en het negatief te hebben teruggekregen, pakte Grimault in 1977 zijn oude film weer op. Gewoon afmaken kon niet meer. De acteur die de stem van de vogel voor zijn rekening nam, Pierre Brasseur, was gestorven, evenals de componist Joseph Kosma.

Grimault besloot het hele verhaal om te gooien. De herderin en de schoorsteenveger verdwenen naar de achtergrond, ten faveure van twee andere personages, de koning en de vogel. Ongeveer de helft van het materiaal uit 1953 werd in de nieuwe film verwerkt. Behouden bleven onder andere vier liedjes van Prévert, gecomponeerd door Kosma. De rest van de muziek werd opnieuw gecomponeerd door de Pool Wojciech Kilar (onder andere bekend van The Pianist van Roman Polanski).

De invloed van Prévert op de film is groot geweest, ook al heeft hij slechts tot zijn dood in 1977 kunnen meewerken. Sommige teksten, zoals de prachtige opsomming van de talloze etages van het kasteel aan het begin van de film, `Zomergevangenis, Wintergevangenis, afdeling Belastingen en Toeslagen' klinken als pure Prévert- gedichten in de oren. De vogel die staat voor vrijheid en verlangen, is bovendien een beeld dat in veel van zijn gedichten voorkomt. Vóór de restauratie verkeerde de film De koning en de vogel in erbarmelijke staat. Restauratrice Béatrice Valbin: ,,Er zaten vlekken op, krassen en hier en daar was de emulsie van de film aan het vergaan. Vooral de beelden uit 1953 waren zeer beschadigd. Je zag geen details meer en bijna geen kleur.''

Nu, na de restauratie, zijn de meeste vlekken, stofjes en krassen verdwenen. De film heeft weer diepte en de details en de kleuren zijn terug. ,,Tot voor kort was een vergelijkbare restauratie technisch onmogelijk geweest'' , zegt Valbin. ,,Maar dankzij de digitale techniek zijn nu alle beelden van dezelfde kwaliteit en heeft de film eindelijk één karakter. Dat hij oorspronkelijk uit twee verschillende films bestaat, is niet meer te zien.'' Het geheim van de film in de film is vervolmaakt.