`Laten we verjaardag stil houden'

Het Boekenbal 2005 had veel weg van een kroonjaarviering voor Jan Wolkers. ,,We laten zien waar hij van houdt,'' zei Monique van de Ven. Wolkers zelf vond het prima: ,,Als het maar niet een half jaar duurt.''

De beveiliging was strenger dan ooit, alsof Bonifatius, Willem de Zwijger en de gebroeders De Witt met terugwerkende kracht voor aanslagen gevrijwaard moesten worden. Het `Historisch Boekenbal', dat gisteravond officieel de Boekenweek 2005 inluidde, was alleen voor genodigden. Kon je in voorgaande jaren met behulp van een wisseltruc na elven nog wel iemand zonder kaart de Stadsschouwburg binnensmokkelen, dit keer mocht je alleen een luchtje scheppen als je een polsbandje omdeed en je gezicht digitaal liet fotograferen. De organiserende Stichting CPNB was wellicht bang voor overlopers van het concurrerende Bal der Geweigerden, dat voor de tweede keer in Paradiso gehouden werd. Terecht, want omdat de Gouden Doerian voor het slechtste boek van 2004 wegens juryperikelen niet werd uitgereikt, was daar bitter weinig te beleven.

Niet dat de eerste uren van het Boekenbal de harten sneller deed kloppen. De CPNB was zó verguld met geschenkauteur Jan Wolkers dat ze het officiële gedeelte van de avond had opgebouwd als een ode aan de schrijver van Zomerhitte. Voor de vorm – en als herinnering aan het boekenweekmotto `Spiegel van de Lage Landen' – liepen er vrouwen in klederdracht en Vondel-declamerende Clarissen tussen de tulpen en delftsblauwe versieringen in de foyers. Maar op het toneel, dat normaal gereserveerd is voor thematisch cabaret en andere kleinkunst, ontrolde zich een programma dat nog het meest deed denken aan de kroonjaarvieringen van beroemde auteurs die de laatste jaren zo populair zijn in uitgeverskringen.

Sterker nog: een groot deel van de hommage was een herhaling van de viering van Wolkers' 75ste verjaardag in 2000, toen ook werd opgetreden door het Willem Breuker Kollektief (tien man, twee keer tien solo's), Ramsey Nasr en Ronald Giphart. Het verklaarde in elk geval waarom Giphart, in een zelfgeschreven Deelder-achtig opsomgedicht, repte over ogen die al 75 jaar van alles hadden gezien. Wat overigens veel minder gênant was dan de voordracht van dichter-acteur Ramsey Nasr, die twee ontroerende en humoristische seksscènes uit Kort Amerikaans en Turks fruit wist te verkrachten door kinderlijke stemmetjes op te zetten en herhaaldelijk `spontaan' in de lach te schieten.

,,We laten zien waar Jan Wolkers van houdt,'' had gelegenheidspresentatrice Monique van de Ven eerder op de avond aangekondigd. Zelf rekende ze zich daar overduidelijk ook toe, al memoreerde ze nog wel een persconferentie voor de verfilming van Turks fruit (1973) waarop Wolkers haar had gezegd dat er `nog wel een beetje vlees aan moest' als ze Olga wilde spelen. Je kunt je wel afvragen of Wolkers erg blij is geweest met de slotact van het voorleesprogramma: de zogenaamd jonge en ongepubliceerde Wolkers-adept Lodewijk Götz. Zijn `onerotische seksverhaal' was zo flauw dat je niet eens meer moeite zou willen doen om erachter te komen of zich achter Chabot-bril en Grunberg-pruik de cabaretier Diederik van Vleuten verborg.

Wolkers was geen kniesoor. De Man van het Eiland, zoals de CPNB hem aankondigde, vertelde later op de avond dat hij had genoten – vooral van de `Oost-Duitse' trompettist van het Breuker Kollektief. En hoewel hij vermoeid oogde, ontkende hij dat hij het mediacircus (tientallen camera's, telkens weer een nieuwe journalist) moe was: ,,Als het maar niet een half jaar duurt.'' Maar op 25 oktober wordt hij toch tachtig? Wolkers: ,,Kunnen we dat niet geheim houden?''

Op dat moment moest het officiële startsein van de Boekenweek nog komen. Nadat de boekenweekschrijver een jazz-aubade aan de piano had gekregen van de auteur van het boekenweekessay Henk van Os, werd rond half een in de toneeltoren van de schouwburg een hemel met wolken geprojecteerd. Daaroverheen schoof de beeltenis van Jan Wolkers, die niet al te verstaanbaar zei dat hij benieuwd was wat het zou worden, die Boekenweek waaraan hij nog nooit had meegedaan.

Het merendeel van de bezoekers – schrijvers, uitgevers, boekhandelaars – circuleerde toen al lang in de wandelgangen van de Stadsschouwburg. Remco Campert was er niet, hij verklaarde zich in zijn Volkskrant-column vanochtend zeer tevreden over een avond zonder `massa die onophoudelijk langstrekt op de trappen van de schouwburg op zoek naar iets dat er niet is.' Maar Harry Mulisch was er wel; en Thomas Rosenboom, Nelleke Noordervliet, Geert Mak, Maarten van Rossum en Thomas von der Dunk gaven de avond een geschiedkundig tintje. Erg historisch was het Boekenbal 2005 verder niet. Of het nu kwam door alle aandacht voor de hoogtijdagen van Jan Wolkers, of door de klassieke popmuziek en de filmpjes van dansende blote mensen in de disco op de bovenverdieping, het leek gisteravond of het nationaal historisch besef niet verder reikte dan de eeuwige jaren zestig.