`Eiland in een oceaan van vuur'

Morgen gaat in Nederland de film Hotel Rwanda in première. Gesprek met de voormalige Rwandese hotelmanager op wiens leven de film is gebaseerd. ,,Waarom blijft het zo stil bij al die genociden?''

Ruim twee maanden lang soebatte, onderhandelde en praatte de Rwandese hotelmanager Paul Rusesabagina de blaren op zijn tong. Op het hoogtepunt van de Rwandese genocide, nu bijna elf jaar geleden, hield hij zo de Hutu-moordeskaders weg van ruim twaalfhonderd vluchtelingen, die zich in hotel Mille Collines, in het centrum van Kigali, hadden verschanst. ,,Mijn hotel was een eiland dat bedreigd werd door terreur in een oceaan van vuur'', zegt hij over die gruwelijke weken van april tot en met medio juni 1994.

De genocide in Rwanda kostte in enkele maanden tijd aan ruim 900.000 mensen – merendeels Tutsi's – het leven, nadat Hutu-extremisten massaal aan het moorden sloegen. Rusesabagina, zelf Hutu, was in die dagen adjunct-directeur van het prestigieuze Sabena-hotel Mille Collines en werd vanaf de eerste dag ongevraagd geconfronteerd met een massale toestroom van wanhopige vluchtelingen. Hij bood hen onderdak en redde uiteindelijk hun levens.

Nu, ruim elf jaar later, is van zijn leven een film gemaakt die onder de titel Hotel Rwanda morgen in Nederland in première gaat. De Amerikaanse regisseur Terry George zocht acteur Don Cheadle aan voor de rol van Rusesabagina. Nick Nolte speelt de wanhopige en machteloze VN-commandant Roméo Daillaire.

Sinds de film werd gelanceerd, reist Rusesabagina van hot naar her voor de promotie, zij aan zij met Cheadle en Nolte. In zijn bescheiden woning in een Brusselse deelgemeente komt Rusesabagina – tegenwoordig een kleine taxi-ondernemer in de Belgische hoofdstad – net bij van een reis naar de Verenigde Staten, waar hij op bezoek is geweest bij president Bush. Intussen is hij alweer naar Rome vertrokken, om via Milaan, Amsterdam en Parijs volgende week terug te keren naar Brussel.

,,Ik vind het belangrijk de film onder de aandacht te brengen'', zegt Rusesabagina. Hij hangt ontspannen onderuit gezakt op een canapé, gekleed in T-shirt en op blote voeten. ,,Deze film toont immers hoe de internationale gemeenschap Rwanda in de steek liet, toen de Rwandezen haar het hardst nodig hadden.''

Zelf praat hij nuchter over de rol die hij speelde tijdens de genocide. Als hotelmanager had hij weinig andere keus dan het Sabena-hotel draaiende te houden, ook toen de gasten vertrokken waren en hadden plaatsgemaakt voor de panische vluchtelingen. ,,Mille Collines was een befaamd vijfsterrenhotel in Kigali. We stonden in contact met de rest van de wereld. Daar vandaan zonden we faxen naar de Belgische koning en zelfs het Witte Huis.''

Niet dat het hielp, geeft Rusesabagina toe. In feite had hij meer aan de drankvoorraad in de kelder, waarmee hij de Interahamwe (de Hutu-milities) koest hield. ,,In Rwanda gaan onderhandelingen altijd samen met drank. Ik had de beschikking over de catering van Sabena en in een naburig hotel had ik toegang tot de achtergelaten drankvoorraad van Air France.''

In de film raakt die drank op, in de werkelijkheid van 1994 gebeurde dat niet. ,,Net zoals ons hotel in de film wordt bewaakt door VN-militairen, terwijl dat in werkelijkheid werd gedaan door vijf Rwandese politie-agenten. ,,Tja, want we moeten niet vergeten dat er ook heel veel goede Hutu's waren.''

Vóór de genocide was hij een gewone hotelbaas, niet eens de hoogste, want dat was een Belg, die direct bij het begin van de slachtpartijen door Sabena werd teruggevlogen naar België. Als Rwandees leefde Rusesabagina al jaren in een land van oorlog, waar Tutsi-rebellen het leven voor gewone burgers onveilig maakten en in het nauw gedreven Hutu-machthebbers dodelijk om zich heen sloegen.

,,De genocide was al maanden aan de gang, ook voordat daartoe het officiële startsein werd gegeven met de moord op Hutu-president Habyarimana op 6 april 1994. Ze was ook niet afgelopen toen de Tutsi-rebellen onder leiding van Paul Kagame (de tegenwoordige president van Rwanda, redactie) de macht grepen'', zegt Paul Rusesabagina.

Zelf werd hij maanden voordat de gruwelijkheden losbarstten bedreigd door Hutu-extremisten ,,omdat ik een belangrijke positie had en dat wekte jaloezie op''. Om precies dezelfde reden werd hij jaren ná de genocide weer bedreigd, nu door Tutsi-machthebbers. ,,Je weet in Rwanda nooit precies waarom je bedreigd wordt, maar het gebeurt.'' Om die reden ontvluchtte Rusesabagina zijn land in september 1996, tweeëneenhalf jaar na het einde van de genocide en de overname van de macht door Kagame. ,,Ik kon in België weer bij nul beginnen.''

Hij geeft fel af op de huidige machthebbers. ,,Kagame dwingt de vrede af in Rwanda. Hij is een militair die gewend is dat er gehoorzaamd wordt, maar zo werkt dat niet. Vrede bereik je door met z'n allen om de tafel te gaan zitten. Zoals Mandela dat in Zuid-Afrika heeft gedaan. Maar Rwanda heeft geen Mandela.''

Hij is bang voor de toekomst van zijn land. ,,Een Rwandees spreekwoord luidt: `de dansers zijn vervangen maar de dans is hetzelfde gebleven'. Begrijpt u? Er is niets veranderd, dat maakte me angstig. Ook omdat de Westerse gemeenschap dat kennelijk niet wil zien.'' Dat was voor hem een reden om mee te werken aan de film `Hotel Rwanda'. ,,De wereld moet weten wat er is gebeurd en wat vandaag nog steeds gebeurt.''

Samen met Amerikaanse congresleden bezocht hij onlangs de regio Darfur in het westen van Soedan. ,,Daar vindt ook een genocide plaats. En wat doet de wereld? Niets. Net als in Rwanda. In Congo zijn de afgelopen jaren meer dan drie miljoen mensen omgekomen. Is daar aandacht voor?'' Rusesabagina schudt zijn hoofd en zegt dan: `Ik denk wel eens: zijn Afrikaanse mensenlevens minder waard dan anderen?' U zegt nee, maar waarom blijft het dan zo stil bij al die genociden?''