Architect van atoombom

Hans Bethe, de Amerikaanse fysicus die zondag op 98-jarige leeftijd in Ithaca (New York) overleed, was een van de architecten van de atoombom. Hij ontdekte de bron van de stralingsenergie van de sterren, en was na de Tweede Wereldoorlog een fervent pleitbezorger van nucleaire ontwapening. Nog tot enkele jaren voor zijn dood publiceerde hij in wetenschappelijke tijdschriften.

Geboren in Straatsburg, uit een protestantse vader en een joodse moeder, vond de jeugdige Bethe ,,troost in getallen en sprookjes'', zoals hij zelf zei. Op het gymnasium blonk de fragiele Hans uit in wis- en natuurkunde. In München was hij leerling van Arnold Sommerfeld, een van de grootste theoretisch fysici van zijn tijd en pionier op het gebied van de quantumtheorie.

Aan die knetterende jaren kwam een abrupt einde toen Bethe vanwege Hitlers rassenwetten in 1933 Duitsland ontvluchtte. Hij kreeg onderdak op Cornell University in Ithaca, waar hij tot zijn dood bleef. In 1938 publiceerde Bethe een baanbrekend artikel over de energieproductie in de zon en andere sterren. Alleen via fusie van waterstofkernen tot helium viel te verklaren dat zonnen miljarden jaren stralen. Het leverde hem in 1967 de Nobelprijs op.

Toen in 1938 bekend werd dat in Duitsland de kernsplijting was ontdekt, lag de weg naar een atoombom open. Bethe besprak het gevaar met de Hongaarse fysicus Edward Teller, eveneens voor de nazi's gevlucht en toen nog een grote vriend. Bethe droeg bij aan de ontwikkeling van radar en in 1940 noemde Time hem ,,een van de grootste geschenken van nazi-Duitsland aan Amerika''. In 1943 werd hij door Robert Oppenheimer gevraagd voor het Manhattanproject. In Los Alamos (New Mexico), waar duizenden wetenschappers in het geheim aan de productie van de eerste atoombom werkten, was hij hoofd van de theoretische afdeling.

De verwoestingen van Hiroshima en Nagasaki in 1945 betekenden een keerpunt. Voortaan zou Bethe nucleaire ontwapening bepleiten. Hij was tegen de ontwikkeling van de waterstofbom en bracht die mening in 1950 ongezouten onder woorden in een artikel in Scientific American: ,,Laten we de mensheid voor deze ultieme ramp behoeden''. Het bracht hem in conflict met havik Edward Teller. In de McCarthy-tijd stonden ze diametraal tegenover elkaar in hun oordeel over Oppenheimer.

Bethe, voorstander van het bouwen van kerncentrales als oplossing van het energievraagstuk, botste opnieuw met Teller toen president Reagan in 1983 zijn Star Wars-plannen ontvouwde. ,,Maatregelen die aanzienlijk goedkoper zijn kunnen het systeem eenvoudig uitschakelen'', schreef hij. Zijn droom was dat de grootmachten hun arsenaal tot een paar honderd kernwapens zouden inkrimpen. ,,Zelfs getikte wereldleiders kunnen de beschaving in die situatie tenminste niet meer vernietigen.''