Haast en uitstel bij gekozen burgemeester

De strijd rond de gekozen burgemeester nadert een climax. De VVD wil meer macht bij de burgemeester. De PvdA gaat dwarsliggen bij de grondwetswijziging.

Steeds groter wordt de druk op minister De Graaf (Bestuurlijke Vernieuwing, D66) om iets te doen waarin hij volgens zijn critici slecht is: toegeven. De fractieleiders van coalitiegenoten CDA en VVD eisten al dat hij deze week, in overleg achter de schermen, concessies zou doen over de plannen van het kabinet om in 2006 in alle gemeenten in het land de burgemeester direct te laten kiezen. Het overleg gaat ook over die andere grote bestuurlijke hervorming waarom De Graaf wordt bekritiseerd: een nieuw kiesstelsel voor de Tweede Kamer in 2007.

Gisteren voegde de derde grote politieke partij zich bij de eisers: oppositiepartij PvdA. Fractieleider Han Noten van de PvdA-senaatsfractie maakte gisteren bekend dat zijn fractie zal zorgen dat er voorlopig helemaal geen gekozen burgemeester komt wanneer De Graaf niet tot uitstel besluit.

De PvdA heeft de positie om dat te doen. De sociaal-democraten hebben met 19 zetels in de senaat een doorslaggevende stem om de benoeming van de burgemeester door de kroon uit de grondwet te halen. Daarvoor is een tweederde meerderheid in de senaat nodig. Zolang deze grondwetswijziging niet is aangenomen, kan de Tweede Kamer geen enkel wetsvoorstel voor welke gekozen burgemeester dan ook behandelen.

Het dreigement van de PvdA laat zien hoe gevoelig deze bestuurlijke hervorming ligt. Het is in Den Haag geen dagelijkse kost dat een fractie in de Eerste Kamer zich zo nadrukkelijk een politieke rol aanmeet – ook al is het een oppositiepartij. Als de PvdA tegenstemt, maakt het bovendien ook de eigen voorkeur van de partij voor een door de gemeenteraad gekozen burgemeester onmogelijk. Het Tweede-Kamerlid Boelhouwer van de PvdA heeft daarvoor al een initiatief-wetsvoorstel ingediend. Maar Boelhouwer vindt ,,uiterst begrijpelijk'' als de senaatsfractie van zijn eigen partij ook hem de voet dwarszet, zegt hij vanmorgen. Het blokkeren van de invoering van de direct gekozen burgemeester is wat hem betreft belangrijker.

Volgens Noten zijn er geen principiële bezwaren tegen de afschaffing van de kroonbenoeming in zijn fractie. Maar het instemmen met de grondwetswijziging leidt tot een zo snelle invoering in het hele land, dat zijn fractie dat ,,onverantwoord'' vindt. Het zou gezien de haast niet uit te voeren zijn. PvdA-leider Bos valt Noten bij. ,,Thom de Graaf zou er goed aan doen zijn zegeningen nu te tellen'', schrijft hij op zijn website.

Toch is het de vraag of de druk van de PvdA echt nodig zou zijn om De Graaf tot een langzamer invoering van de gekozen burgemeester te bewegen. Bij VVD en CDA leven dezelfde bezwaren. Het CDA heeft al verklaard, bij monde van fractieleider Verhagen ,,niet mee te werken'' aan invoering ineens in 2006.

De Graaf heeft bovendien, op verzoek van de Kamer, al een alternatief uitgewerkt. Dat voorziet erin dat een deel van de ruim 460 burgemeesters in 2006 wordt gekozen en een ander deel in 2010. De Graaf voert voortdurende bezwaren aan tegen deze variant. Een grote reorganisatie levert minder problemen op als zij ineens wordt doorgevoerd, het is niet goed als er twee soorten burgemeesters zijn en bovendien: tweederde van de bevolking wacht al decennia lang op de kans de burgemeester te kiezen.

Dat laatste argument wordt in Den Haag niet bestreden. De toppen van alle grote politieke partijen zijn na de kiezersrevolte van 2002 wel tot de conclusie gekomen dat de invloed van de burger op het bestuur groter moet worden. CDA en VVD hadden ook zonder D66, in het regeerakkoord met de LPF in 2002, al afgesproken de direct gekozen burgemeester in te voeren. Maar D66 heeft er wel haast achter gezet: nu staat in het regeerakkoord dat de invoering deze kabinetsperiode wettelijk ook echt geregeld moet zijn.

Deze `tijdsdruk' heeft de laatste maanden het verzet van de lokale bestuurders uit de grote partijen gestimuleerd. De leiders van CDA, VVD en PvdA maken zich met hun bezwaren tegen snelle invoering alsnog spreekbuis van hun kader.

Maar dat betekent niet dat de politieke leiders in Den Haag liever alsnog helemaal af zouden willen van de direct gekozen burgemeester. De VVD oefent zelfs juist druk uit op De Graaf voor een sterkere gekozen burgemeester, zoals fractieleider Van Aartsen dit weekeinde nog herhaalde. Wat dat betreft houdt het kabinet een middenweg aan: CDA en PvdA willen juist meer macht voor de raad dan het kabinet veilig stelt. Ook daarover gaat het coalitieoverleg deze week – maar de discussie over de bevoegdheden van de burgemeester lijkt ondergeschikt als de partijen het eens worden over het tempo van invoering.

Het lijkt onwaarschijnlijk dat het kabinet zal vallen als niet alle burgemeesters in 2006 worden gekozen. De Graaf heeft als eis gesteld dat er ,,onomkeerbare stappen'' moeten worden gezet naar de gekozen burgemeester. De vraag is nu vooral hoevéél burgemeesters er in 2006 daarvoor moeten worden gekozen. Het CDA heeft gezinspeeld op verkiezingen in de vier grote steden en gemeenten waar de burgemeesterstermijnen net verstrijken of waar de raad graag mee wil doen. Maar dat is te weinig, liet De Graaf zich vorige week op zijn bustour door het land ontvallen: ,,Dat is geen onomkeerbare stap''.