`Eigen stijl door de kracht van mijn beperkingen'

De Haagse saxofonist en componist Luc Houtkamp ontvangt binnenkort de prestigieuze VPRO/Boy Edgar Prijs 2004, onder meer voor zijn pionierswerk als computermusicus. Het uitgangspunt van Houtkamps muziek is het creëren van een probleemstelling en zoeken naar creatieve oplossingen.

Het is de nachtmerrie van iedereen die met computers werkt: een computercrash. Van trouwe digitale datavriend verandert je computer in een onverzettelijke, volstrekt onloyale ex. Vroeg of laat gaat het eens fout, wist ook computermusicus Luc Houtkamp toen zijn computer twintig minuten voor een concert het loodje legde. Rampzalig, memoreert hij nu, een aantal maanden later. ,,Maar gelukkig kan ik altijd nog rekenen op mijn saxofoon.''

Het is dan ook niet moeilijk te raden waar Houtkamp een deel van het prijzengeld van de VPRO/Boy Edgar Prijs 2004 aan zal besteden: een stevige back-upcomputer om alle interactieve muziekprogrammaś en ingevoerde gegevens op te bewaren.

De prijs, die geldt als de belangrijkste in Nederland op het gebied van jazz en geïmproviseerde muziek, wordt door de musicus beschouwd als een soort oeuvreprijs. Het is erkenning voor zijn soort kunstzinnige muziek, die het koppelen van computerelektronica aan instrumenten omvat.

,,Het voelt als erkenning voor het doen waar je werkelijk in gelooft, hoe eigenzinnig ook. Ik heb vaak te horen gekregen dat ik toch wel erg moeilijke muziek maak. Podiumdirecteuren vonden het dan wel goed en interessant, maar wisten nooit zo goed hoe ze de muziek moesten presenteren. De prijs geeft deze muziek meer bestaansrecht.''

Luc Houtkamp (Den Haag, 1953) heeft zich door de jaren heen ontwikkeld van freejazz tenor- en altsaxofonist die altijd de synthese heeft gezocht tussen compositie en improvisatie, tot jazzwizard op de computer. Als autodidact op sax maar ook op het gebied van muzieksoftware creëerde hij zijn eigen stijl door wat hij `de kracht van mijn beperkingen' noemt.

,,Je ontwikkelt je anders als je zelf de oplossingen moet verzinnen'', zegt Houtkamp, die bekend staat om zijn technische hoogstandjes op de sax: dubbeltonen, slaptongue en circulaire ademhaling. ,,Voor het vinden van iets origineels moet je soms stuiten op een probleem. Het bebopdrummen is bijvoorbeeld zowat uitgevonden door Kenny Clarke. Clarke was geen snelle drummer met zijn voet en kon de snelle tempi niet bijhouden. Door alleen maar accenten te geven met de bassdrums en op highhats op de tweede en vierde tel kreeg de muziek een ritmische impuls en werd een handicap een creatief idee. Zo ging dat bij mij ook. Eind jaren zestig kreeg ik mijn sax en begon ik Archie Shepp en Pharoah Sanders na te spelen. Ik had geen idee dat musici toonladders studeerden. Ik kwam er pas jaren later achter en had mezelf ondertussen dingen aangeleerd.''

Omdat de saxofoon hem uiteindelijk in zijn muzikale ideeën beperkte ging hij de computer bij zijn muziek betrekken. ,,Ik heb altijd gezocht naar het punt waar het gecomponeerde ophoudt en de impro begint. Waar smelten ze samen? Computers kunnen daar goed aan bijdragen. Ze gaan goed om met regels en rekenen dingen uit, live op het podium.''

Onlangs kreeg bandleider Houtkamp met zijn POW Ensemble subsidie van de Raad voor Cultuur. Tot zijn grote spijt was er geen geld voor een concertenreeks, maar wel voor onderzoekswerk naar de toepasbaarheid van computers in de geïmproviseerde muziek. ,,Ik verdiep me momenteel in computers die reageren op hun bespeler of op de andere spelers. Computers zijn te bespelen als een gewoon muziekinstrument, maar het wordt leuk als je gebruik maakt van de artificiële intelligentie, zodat je interactief met elkaar kan musiceren.

,,Met het POW Ensemble willen we een groot netwerk op het podium. In de impromuziek reageren musici op elkaar. Wat gebeurt er nu als je die instrumenten aan elkaar koppelt en informatie laat uitwisselen. Ik blaas bijvoorbeeld op een saxofoon en iemand drukt de kleppen in. Niet echt een elegant vergelijking, maar met computers kun je juist van dit soort ideeën gebruik maken. Je kunt ze aan elkaar koppelen. Wat de ene computer bedenkt, kun je doorsturen naar een volgende computer.''

Maar als je, zoals Houtkamp, zelf de regels hebt bedacht is het toch nooit helemaal een verrassing hoe de computer reageert? ,,Het gaat over actie en reactie. Voor mij is het heel interessant om te kijken waar computers echt goed in zijn. Je moet ze niet als imitatie zien van een muziekinstrument. Op jouw handeling kan een veel complexere reactie volgen dan je had gedacht.'' En zijn er dan nog wel mensen nodig in de computerband? ,,Jazeker'', lacht Houtkamp. ,,De spelers zijn minstens zo belangrijk, die reageren weer op de computers.''

Luc Houtkamp wil de `ramen eens flink openzetten' in de computermuziekscene. ,,Er gebeuren aardige dingen, maar ik vind het altijd zo'n afgesloten scene met eigen regels. In de jazzhoek wordt er een soort pseudo-intellectualisme aan gehangen en ik houd meer van recht voor zijn raap. Niet dat ik concessies wil doen naar het publiek, maar ik probeer wel heel duidelijk en helder te zijn, zonder die vage mystificering van de muziek.''

Uitreiking VPRO/Boy Edgar Prijs: 23/3 BIMhuis Amsterdam. Luc Houtkamp treedt op met het POW Ensemble, FOURinONE, Ernst Reijseger en Wiek Hijmans. Info: www.vproboyedgarprijs.nl; (020) 7882188.