U pleegt overspel. Mag dat?

Overspel is van alle tijden – alleen de maatschappelijke acceptatie verandert door de jaren heen. Monique Snoeijen over mores en modes van vreemdgaan anno 2005. `Spreek er met niemand over. Helemaal niemand.'

Kijk Lex eens gaan, in Flirt, de romantische filmkomedie over vreemdgaan. Dromerige Lex, de jongen met de Bambi-ogen. Waar Lex loopt schijnt de zon, zingen de vogels en draaien de meisjes hun hoofden. En als Lex verliefd wordt op Ankie, dan wordt hij duizelingwekkend verliefd op Ankie. Met heel zijn hart. Wat niet wil zeggen dat er niet nog een ietsiepietsie hart overblijft voor zijn andere bedvriendinnetjes. Dat is voor Lex niet iets om over te liegen. Lex gelooft in geestelijke trouw.

Lex (gespeeld door Egbert Jan Weeber) is niet de enige filmheld die op dit moment worstelt met monogamie. In Closer plegen – in het diepste geheim – twee stellen overspel en bezorgen elkaar, als het eenmaal uitkomt, littekens tot op het bot. Ontrouw is ook het thema van een groot aantal toneelstukken dat nu in de theaters te zien is: Bedrog, De Methode Ribaudier, Het kan weer vreemdgaan, Scènes uit een huwelijk. Intussen promoten de glossies steeds vaker het vreemdgaan. `Eeuwig trouw, eeuwig zonde', luidde de kop boven een stuk in de LINDA., het brutale lijfblad van meisjes van veertig. In dat artikel stelt Maureen Belderink dat het heel gezond kan zijn om je ,,te laten meeslepen door golven van begeerte''. ,,Het zou wel eens dé manier kunnen zijn om die vijftigjarige bruiloft te halen.'' Maar ook het toonaangevende Duitse opinieblad Der Spiegel heeft deze week promiscuïteit op de omslag. In een wetenschappelijk artikel stelt bioloog Tim Birkhead: ,,Monogamie (...) is onnatuurlijk. We zijn van nature promiscue – mannen en vrouwen.''

INHAALSLAG

,,Er is duidelijk een verhoogde belangstelling voor het onderwerp overspel'', zegt relatie-/psychotherapeut Carolien Roodvoets, die van haar boek De Duivelsdriehoek. Over de gevaren en de verleidingen van het vreemdgaan (2001) 20.000 exemplaren verkocht. Elke week wordt ze wel een paar keer gebeld door de redactie van een tijdschrift of een televisieprogramma. Haar boek gaat over de meest voorkomende driehoeksverhouding: getrouwde man/vrouw/minnares. ,,Maar vrouwen zijn bezig met een inhaalslag op het gebied van vreemdgaan'', zegt Roodvoets. Nu veel meer vrouwen buitenshuis werken, komen zij vaker in de verleiding en hebben zij – wat mannen altijd al hadden – een alibi: `schat, het wordt iets later'. Om maar te zwijgen van de katalyserende werking van digitale teasers op kantoor als e-mail en sms.

,,Dit is het tijdperk van de onmiddellijke behoeftebevrediging'', zegt psychotherapeute Maureen Luyens, medeauteur van het boek Ondanks de liefde. Hoe overleef je een liefdesaffaire? (2003) ,,Mensen denken: we leven maar één keer. Ze durven verliefdheden veel makkelijker toe te laten; de stap naar vreemdgaan is dan nog maar heel klein. Een verliefdheid koesteren, dat vinden we heel moeilijk.'' Bovendien is overspel zo geïnfiltreerd in soapseries, glossies en films, zegt Luyens, dat het vandaag de dag ,,iets heel gewoons'' is.

De verhoogde belangstelling is (nog) niet terug te vinden in cijfers. Maar filmmaker Eddy Terstall die het script van Flirt schreef – en die net als hoofdpersoon Lex geestelijke trouw belangrijker vindt dan lichamelijke trouw (,,Je kan beter lief zijn, altijd voor de ander klaar staan én vreemdgaan, dan trouw zijn maar altijd chagrijnig op de bank zitten en egoïstisch zijn. Toch?'') – ziet een seksueel reveil. ,,Er komt weer iets van een libertijnse mentaliteit naarboven. Mensen gaan zich afzetten tegen het religieus fundamentalisme. Misschien komt de hippietijd terug. Prima – als iedereen maar uitkijkt en er niet ziek van wordt.''

OERMENS

Stop right there! Voordat u nu het idee krijgt dat u voortaan zonder wroeging op een andere baan kunt tennissen, eerst maar even de preek uit de praktijk van psychotherapeut Roodvoets. Veertig procent van de echtparen in haar spreekkamer zit daar omdat er een ander in het spel is, of was. Kom bij Roodvoets niet aan met biologische verklaringen voor overspel, zoals bijvoorbeeld in het beroemde boek De Spermaoorlog (1996) van Robin Baker, waarin seks niets meer is dan een streven naar succesvolle voortplanting. Daarom moeten mannen zoveel mogelijk zaad bij zoveel mogelijk vrouwen afleveren en moeten vrouwen proberen het beste genetische materiaal te bemachtigen. Maar dat is volgens Roodvoets modieuze praat die de vreemdganger natuurlijk als muziek in de oren klinkt. Zie maar eens hoe dicht hij bij de natuur staat: achter zijn geschoren kin, dikke buik, nette pak en comfortabele auto schuilt toch maar mooi een oermens.

In de psychoanalytische visie van Roodvoets is vreemdgaan, of althans structureel vreemdgaan, een pathologische afwijking opgelopen in de kindertijd door een verstoorde relatie met vader of moeder. ,,Het lot van veel mannen is dat zij in hun liefdesleven een relatie moeten aangaan met een vrouw die in zoveel opzichten zo vreselijk veel lijkt op die ambivalente figuur uit hun jeugd, namelijk hun moeder'', schrijft Roodvoets in De Duivelsdriehoek. ,,Wanneer de trouwe huisvader meer en meer het gevoel krijgt dat zijn echtgenote zijn moeder wordt, en zijn gevoel voor autonomie wordt daardoor aangetast, dan kan hij een relatie aangaan met een andere vrouw om zo het gevoel van autonomie te herwinnen.'' Overspelige vrouwen zijn in die theorie op zoek naar de afwezige vader uit hun jeugd.

Systematisch vreemdgaan is volgens Roodvoets een verslaving die, net als een alcohol- of drugsverslaving, dringend behandeling behoeft, omdat het grote schade aanricht bij zowel de bedrieger als de bedrogene. En Roodvoets kan het weten, zegt ze, want zij is elke dag druk doende de relationele scherven op te vegen. ,,Vreemdgaan legt altijd een bom onder de relatie. Altijd. Het gaat hoe dan ook ten koste van de intimiteit met de partner.'' De leugens zijn volgens Roodvoets het ergst. Ook voor de bedrieger. ,,Het hebben van een dubbelleven en de hele tijd moeten liegen en bedriegen, tast iemands gevoel van eigenwaarde enorm aan. De bedrieger ziet zichzelf liegen, ziet de twijfel bij de partner en moet daar dan weer tegenaan liegen. Er zijn mannen die zeggen: `Als ik in de spiegel kijk, denk ik: grote klootzak'.''

ZWIJG

Wat ons bij de hamvraag van het overspel brengt: to tell or not to tell? De heersende mode is: zwijgen. Tenminste, in ieder geval als het om slippertjes gaat. `Eerlijkheid in de liefde. Waarom je beter niet alles kunt zeggen', was de kop op de omslag van Psychologie Magazine van februari: ,,Bent u een keer vreemdgegaan, enkel en alleen om weer even die ouderwetse `verse-vangstspanning' te voelen? Dan levert de waarheid waarschijnlijk niets meer op dan een hoop gedoe.'' En Maureen Luyens, die tien jaar geleden nog van mening was dat partners altijd alles aan elkaar moeten vertellen, schrijft in Ondanks de liefde: ,,Begrijp me niet verkeerd! Ik zou niet willen dat men denkt dat ik pleit om de dingen te verzwijgen, dat zeker niet. Maar spreken kan nadelen hebben. Als die relatie met een derde later nooit uitkomt, is er weinig schade voor de relatie.''

Zwijgen is ook het parool van de ervaringsdeskundige van de LINDA.: ,,Tegenover alles en iedereen. Als je nu al weet dat je op een dag de hele zaak snikkend gaat opbiechten, kun je er beter niet aan beginnen. Zelfs bij je allerbeste vriendin mag je niet leeglopen; je weet nooit of ze `doorlekt' en dit sappige nieuwtje toch met die heel betrouwbare vriend of vriendin deelt.''

Alleen – weinig vreemdgangers kunnen goed liegen. Zij: `Heb je een ander? Hij: `Waarom vraag je dat? Vertrouw je me soms niet?' Zij: `Ik vraag je: heb je een ander?' Hij: `Wat afschuwelijk, je vertrouwt me niet!' Een zuiverder indicatie voor overspel is er niet. Mannen zijn misschien iets makkelijker te bedonderen, maar een vrouw voelt het als haar man vreemdgaat. ,,Het komt altijd uit'', zegt Roodvoets. Overigens blijkt uit het onderzoek How people really detect lies (2002), waarover Psychologie Magazine schrijft, dat leugens slechts in 11 procent van de gevallen uitkomen door de leugenaar zelf. In meer dan de helft van de gevallen komen leugens uit via een derde partij en een op de drie keer is fysiek bewijs de sleutel tot het geheim, bijvoorbeeld een vreemde haar op de trui van de partner.

Vanuit haar praktijkervaring kan Roodvoets – contre coeur, dat wel – wel wat randvoorwaarden schetsen die de kans op veilig overspel vergroten, dat wil zeggen: overspel dat geheim blijft en zonder dramatische gevolgen voor de betrokkenen. Allereerst: de minnares moet geen kinderwens hebben. Idealiter is de minnaar of minnares getrouwd of anders volkomen financieel én emotioneel onafhankelijk. Om ongemakkelijke ontmoetingen bij de supermarkt te voorkomen, moet de minnaar/minnares minstens 50 kilometer uit de buurt wonen. Raadzaam is ook om de liefde te plannen op een vaste dag in de week/maand/jaar. En – het allerbelangrijkst – de minnaar/minnares moet de kunst van het zwijgen kennen. ,,Als je de affaire echt geheim wil houden'', zegt Roodvoets, ,,spreek er dan met niemand over. Helemaal niemand''.

De naïef eerlijke, overspelige Lex uit Flirt snapt het uiteindelijk ook. Terwijl iedereen om hem heen schadevrij liegt en bedriegt, heeft zijn Ankie hem verlaten. Dat geeft te denken. Als Ankie hem alleen terug wil als zij de enige is, dan zal hij geen andere meisjes meer zien. Zegt hij.