Paul Hofheinz: wie de Europese economie niet wil hervormen, is asociaal

Deze maand vindt de Europese top over economische groei en banen plaats. De `Lissabon- strategie' (Europa moet de meest concurrerende en dynamische kenniseconomie van de wereld worden) moet het Europese antwoord geven op de vergrijzing en de globalisering, zegt Paul Hofheinz tegen Roel Janssen.

De Lissabon-strategie lijkt het nieuwe ijkpunt te worden voor het sociale gezicht in de Europese politiek. Simpel gezegd: links is tegen, maar wie is voor?

,,Er vindt een monumentale oorlog plaats in Europa tussen het oude establishment en de nieuwe generaties. Deze oorlog is zo nieuw dat je er nog niets van ziet in de media. Maar Europa bevindt zich midden in het grootste generatieconflict sinds de jaren zestig van de vorige eeuw. Een generatie is bezig afscheid te nemen. En die vecht like hell om haar privileges te behouden.''

Wat heeft dat met de Lissabon-agenda te maken?

,,De Lissabon-agenda gaat over het welzijn van ons en onze kinderen. Europa heeft te maken met onhoudbare openbare financiën. Dat is geen economisch, maar een sociaal thema. Als regeringen blijven stelen van toekomstige generaties, is er strak voor hen geen geld meer.''

Een overheid kan altijd geld maken door inflatie.

,,Je kunt beter geld maken door economische groei. Er is groei nodig om het sociale model van Europa in stand te houden. Bovendien moet het hervormd worden, anders stort het in. De paradox is dat degenen die het sociale stelsel proberen te hervormen, er van beschuldigd worden dat ze het willen vernielen. Mensen die hervormingen proberen tegen te houden, zijn degenen die het model te gronde richten. Wie beweert dat hervormingen niet nodig zijn, is een gevaarlijke demagoog.''

Dat klinkt alarmerend, maar is het ook waar?

,,Ja, want er is sprake van een demografische tijdbom. De komende bevolkingscrisis in Europa is de ernstigste sinds de Middeleeuwen. In de afgelopen 500 jaar heeft zich niet zo'n grote demografische omslag voorgedaan als die welke nu op ons afkomt.''

Europa stevent af op een krimpende bevolking. Dan krijg je vanzelfsprekend minder economische groei. Maar ondertussen heeft de Europese Unie de Lissabon-strategie gelanceerd om van Europa `de meest dynamische economie van de wereld' te maken. Dat moet dan toch tot een tragische mislukking leiden?

,,Men heeft in 2000 een gigantische vergissing gemaakt met de `Lissabon-strategie'. Het idee was een agenda voor economisch concurrentievermogen met als dragende krachten de sociale partners, de organisaties van werkgevers en vakbonden. Het zou over groei, sociale samenhang en milieu moeten gaan. Die strategie heeft tot stagnatie geleid. Er gebeurde helemaal niets.''

Omdat er maar liefst 114 actiepunten op de Lissabon-agenda werden gezet om alle politieke stromingen in Europa tevreden te houden.

,,Dat hielp natuurlijk ook niet. Barroso (de voorzitter van de Europese Commissie – red.) probeert de agenda nu op te schonen. Volgens hem is er een probleem met werk en groei en hij gebruikt de metafoor van zijn drie zonen. Hij zegt: als één van je drie zonen ziek is, dan richt je je aandacht op hem. Dit betekent niet dat je niet van de andere twee houdt. Nu zeggen zijn politieke tegenstanders: schande, hij verwaarloost zijn twee andere zonen, hij verwaarloost de sociale agenda en het milieu. Maar dat is absolute onzin.''

Maar de Commissie heeft een beperkt mandaat op sociaal-economisch beleid. Het hangt niet van Brussel af, maar van de lidstaten, de nationale regeringen, of er groeibevorderende hervormingen komen.

,,De Commissie moet sociale krachten bevorderen die er in slagen om veranderingen door te drukken. Die zijn te vinden in de dienstensector, bij kleine bedrijven, innovatieve ondernemers, onder freelancers.''

Die gaan de Lissabon-agenda er echt niet doorslepen.

,,Nee. Kleine ondernemers hebben geen tijd om te lobbyen.''

Het probleem van de Lissabon-agenda is dat het strijdige doelstellingen nastreeft. Het doel is het sociale model van Europa in stand te houden en om dat te bereiken moet het sociale model versoberen.

,,Ik kwam Wim Kok een keer tegen en ik zei tegen hem: `Ons idee is dat het beste sociale beleid een gezonde economie is'. Waarop Kok tegen me zei: `Dat is de inzet van mijn leven geweest.'

In de praktijk betekent het: langere werkweken, later met vroegpensioen, hogere sociale premies. Dat is een aanval op het sociale model.

,,Wat is het Europese sociale model? Niet werken? Vrije tijd? Is het asociaal om 36 uur of 38 uur te werken? Is het sociaal dat iemand op 55-jarige leeftijd met pensioen mag, terwijl mensen langer en langer leven? Níét hervormen, dát is pas asociaal.''

Daar dachten de vakbondsdemonstranten in Nederland vorig jaar anders over.

,,Kijk eens wat er gebeurde! Balkenende pakte de belastingvrijstelling aan voor mensen die vervroegd met pensioen willen. Het enige wat hij deed was een belastingstelsel dat een premie geeft op vervroegde uittreding, neutraal maken. Het ging niet om een strafheffing, het ging om de intrekking van een prikkel om vervroegd met pensioen te gaan. En dan komen er 200.000 mensen op het Museumplein die beweren dat dit asociaal is. Ze hebben het faliekant mis.''

Werknemers zien toch hun verworven recht van VUT, prepensioen en belastingaftrek verdwijnen?

,,Maar wie betalen de prijs voor deze aftrek? De jongeren. Die komen niet aan de slag. Er zijn in de EU landen met 15 tot 22 procent jeugdwerkloosheid. En als ze werken, betalen ze voor de ouderen terwijl ze zelf niet meer van deze regelingen zullen profiteren.''

De andere bedreiging van de Europese verzorgingsstaat is de globalisering.

,,De opkomst van India en China is fantastisch voor die landen. Voor Europa denk ik dat India een nog grotere bedreiging vormt dan China. De industriebanen zullen op den duur uit Europa verdwijnen. Europa kan niet concurreren tegen lonen van een euro per dag. Waarmee zal Europa concurreren? Met een diensten- en kenniseconomie.''

Of met cultuur en toerisme.

,,In plaats van Europa in een museum te veranderen, kun je beter proberen de economie te versterken om het sociale model te behouden dat de laatste tweehonderd jaar is opgebouwd. Als je beter wilt leven dan de rest van de wereld, moet je het ook beter doen dan de rest van de wereld.''

Wat zijn de obstakels voor verandering?

,,De georganiseerde belangengroepen. Die vertegenwoordigen hoofdzakelijk 19de-eeuwse belangen. Wat stellen de vakbonden voor? Ze vertegenwoordigen werknemers in de industrie, de staatsbedrijven en bij de overheid.

Als overheden alleen maar praten met vakbonden die leden hebben die zich bedreigd voelen door globalisering, en met ondernemersorganisaties die geen boodschap hebben aan verandering, dan moet je niet verbaasd zijn dat er geen steun komt voor de Lissabon-agenda.''

Waarom oefent het bedrijfsleven niet veel meer druk uit om de Lissabon-agenda te bevorderen?

,,Individuele bedrijven willen wel. De problemen liggen bij de werkgeversorganisaties. Die hebben de neiging zich te richten op het laagste niveau van overeenstemming. Unice [de Europese werkgeversorganisatie- red.] zie je nergens in Brussel.

Ze geven wel een persbericht uit dat ze de Lissabon-agenda steunen, maar vervolgens doen ze niets in het lobbycircuit of in het Europees Parlement. Bij Unice bepaalt het verbond van Duitse bouwbedrijven het standpunt. De staart kwispelt de hond.''