Obligaties pieken, aandelen passé

Aandelen zijn uit. De hongerige beleggers van de pensioenfondsen kopen obligaties op en drijven de rente omlaag. Wie doen het? Wat levert het op? Het bedrieglijke van tien procent rendement.

Van Utrecht tot Newport Beach. Iedereen praat erover. Waarom pieken de koersen van obligaties, effecten met een vaste rente, op de financiële markten? Deskundigen denken het wel te weten. Het zijn de pensioenfondsen die het doen.

Pensioenfondsen gaan steeds meer in obligaties beleggen onder zachte dwang van vernieuwd toezicht en andere boekhoudregels bij de bedrijven waarvoor zij vermogen beheren. Het geld gaat deels naar schaarse obligaties met een lange looptijd.

Omdat Nederland met zijn gespaarde pensioenen in de wereldtop meedraait, met alleen al 170 miljard euro belegd vermogen bij ABP (ambtenaren en leraren), volgen niet alleen Nederlandse experts de trends, zoals de Rabobank in Utrecht. Ook vanuit Newport Beach volgt Pimco, een van de grootste obligatiebeleggers ter wereld, de ontwikkelingen hier op de voet. Beide rekenen op meer obligatie-aankopen.

Waarom? Steeds meer toezichthouders, waaronder de Nederlandsche Bank, komen met nieuwe eisen dat pensioenfondsen niet alleen hun beleggingen tegen marktwaarde op hun balans moeten zetten (doen ze al), maar ook hun pensioentoezeggingen. De berekening van de toezeggingen is heel gevoelig voor de actuele rente. Een dalende rente maakt verplichtingen hoger en omgekeerd.

Om `kortsluiting' tussen de beleggingen en de toezeggingen te voorkomen, verwachten experts dat pensioenfondsen meer in effecten met een vaste rente gaan beleggen. Wanneer de rente wijzigt, wijzigt de waarde van de pensioentoezeggingen en ademt de waarde van de beleggingen gewoon mee.

Als de pensioenbeleggers met hun kapitalen gaan schuiven, kunnen de gevolgen verstrekkend zijn. Extra vraag naar obligaties drukt de rente. Dat is gunstig voor iedereen die schulden heeft, zoals Amerikaanse en Europese overheden en talloze huizenbezitters.

Maar extra vraag naar risicoloze obligaties betekent minder geld voor aandelen van bedrijven. Vers kapitaal stimuleert ondernemerschap en banengroei. Een verschuiving in het beleggingsgedrag van pensioenfondsen kan zo de dynamiek van de economie hinderen.

Praten over obligaties is één, maar wat is de praktijk? Uit cijfers over de pensioenbeleggingen van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) zijn geen grote verschuivingen op te maken. De beleggingen in obligaties kruipen omhoog naar 39 procent van alle bezittingen per eind september 2004, de laatst bekende stand. Elke procentpunt is ruim 5 miljard euro.

Een grote uitzondering die de regel bevestigt is het Philips Pensioenfonds, het grootste (ruim 13 miljard euro) Nederlandse pensioenfonds van een individuele onderneming. Philips heeft vorig jaar een baanbrekend akkoord met de vakbonden gesloten over pensioenen en de rol van de werkgever. Philips betaalt vanaf 2004 jarenlang hoge pensioenpremies (2004: 252 miljoen euro; 2003: nul euro) en het pensioenfonds schroeft zijn risico's terug met meer obligaties. Eind 2001 zat 55 procent van het fondsvermogen in aandelen, dat wordt dit jaar 26 procent.

Toch bewegen ook elders de pensioenkapitalen, weet een grote beheerder. ,,Dat zie je niet in de CBS-cijfers, maar wel in de rendementen van het vorige kwartaal.''

Pensioenfondsen met langlopende obligaties hadden in de laatste maanden van 2004 een wereldtijd. Doordat allerlei partijen die obligaties kochten stegen de koersen rap. En dat vertaalt zich in smakelijke rendementen. Het Metalektro Pensioenfonds maakte in het vierde kwartaal 4,7 procent op zijn effecten met een vaste rente, bijna het dubbele van ABP.

Nog weer beter was het rendement van het Hoogovens Pensioenfonds, dat 10 procent verdiende. Dat is meer dan wat ABP in heel 2004 op obligaties maakte. Dat lijkt een superrendement voor het Hoogovens Pensioenfonds, maar de eerste indruk is bedrieglijk. Het pensioenfonds koppelt vanaf 2004 de werkelijke waarde van zijn pensioenverplichtingen vrijwel volledig aan de werkelijke waarde van zijn beleggingen. Dat gebeurt bijvoorbeeld met obligaties die beschermd zijn tegen inflatie. Daarnaast heeft het fonds een apart potje om extra rendement te maken, zoals op aandelen.

Het schaduwen van de verplichtingen door de beleggingen moet werknemers en gepensioneerden geruststellen dat voor hun pensioen altijd genoeg vermogen gereserveerd is. Maar het moet ook de werkgever, die ruim de helft van de premie betaalt, vervelende verrassingen besparen. Een tekort van het pensioenfonds komt in de nieuwe boekhoudregels voor bedrijven ook tot uiting in een reductie van het vermogen van de onderneming en mogelijk zelfs in extra kosten die de winst drukken.

Met de koppeling van beleggingen aan de pensioenverplichtingen stabiliseert het Hoogovens-fonds zijn financiële positie. Want beleggingen en verplichtingen zijn communicerende vaten geworden. In het afgelopen vierde kwartaal dreef de rentedaling de waarde van de verplichting op, maar door de koppeling aan de beleggingen steeg het rendement per definitie mee.