Historisch besef

WIJ WONEN in een huisje gebouwd in 1632. De smalle bakstenen, de eikenhouten vloeren, het stenen engeltje onder het dak, alles heeft onveranderd de tijd weten te doorstaan. Het huisje werkt als een perfecte tijdcapsule. Als ik mijn handen op de dikke balken leg, is het gemakkelijk me in de zeventiende eeuw te wanen, zo'n twaalf generaties geleden. Wat heeft dit huis in die vier eeuwen allemaal gezien? Het helpt dingen in perspectief te plaatsen. Het geeft historisch besef.

En dat historisch besef hebben we blijkbaar deze dagen hard nodig. Want wat betekent het om Nederlander te zijn? Wat is onze nationale identiteit? Van bezorgde topambtenaren bij Financiën tot aan de Boekenweek die komende woensdag van start gaat, iedereen vraagt om meer aandacht voor onze vaderlandse geschiedenis. Maar het is misschien goed er op te wijzen dat dit gevoel voor historie veel verder en dieper gaat. De geschiedenis zit letterlijk in ons.

Laten we bij uzelf beginnen. Ik hoop dat u het niet persoonlijk opvat, maar u bent een levend museumstuk, een samenraapsel van antiek en curiosa. Zelfs een kunstwerk in wording, want uw allereigenste en onveranderlijke `ik' is in werkelijkheid een voortdurend proces van sloop en wederopbouw.

Het leven van de meeste cellen in ons lichaam is namelijk kort en bruut. Het DNA van iedere cel wordt zo'n honderdduizend keer per dag aangevallen. Enzymen zijn continu bezig de gaten in de genetische code te vullen en de boel bij elkaar te houden. Maar lang kunnen ze het verval niet tegenhouden. Witte bloedcellen leven maar een paar dagen; in een maand is uw huid volledig vernieuwd. Als u deze column heeft uitgelezen, zullen miljarden van uw cellen zijn gestorven en vervangen door nieuwe. Het wonderbaarlijke is dat u daar niets van merkt en tijdens dit groot onderhoud ongestoord kunt blijven doorlezen. Maar als u zich niet helemaal de oude meer voelt, dan is dat begrijpelijk.

Hoog tijd voor een geschiedkundig proefje. Gaat u rustig zitten en adem diep in. Ongeveer een halve liter lucht passeert uw longen. Dat zijn een heleboel moleculen, om precies te zijn zo'n tien triljard, een 1 met 22 nullen. Dat is iets meer dan het totale aantal sterren in het zichtbare universum. Voor astronomisch grote getallen hoeven we dus niet de ruimte in, ze zijn overal om ons heen.

Wist u dat één van deze luchtmoleculen een grote historische waarde heeft? Jawel, precies datzelfde molecuul ademde Julius Caesar uit, toen hij in het jaar 49 voor Christus de rivier de Rubicon overstak en de beroemde woorden `alea iacta est' sprak. U bent dus op dit moment direct verbonden met een zeer belangrijke historische gebeurtenis, die tot de vorming van het Romeinse keizerrijk leidde en de loop van de geschiedenis onherroepelijk heeft veranderd. Maar daar houdt het niet bij op. Een ander molecuul, in diezelfde ademtocht, verzuchtte uw moeder bij de laatste perswee van uw eigen geboorte. En met weer een ander molecuul blies u de kaarsjes op de taart van uw achtste verjaardag uit.

Hoe kan ik met zoveel zekerheid zulke sterke uitspraken doen? Door de harde wetten der waarschijnlijkheid, zoals voor het eerst is opgemerkt door de Britse fysicus James Jeans. Het blijkt namelijk dat er ongeveer evenveel teugen adem in de aardatmosfeer zitten, als er luchtmoleculen zitten in een enkele teug. Stel nu dat ergens iemand op aarde uitademt. Als we maar lang genoeg wachten – en een paar maanden moet ruim voldoende zijn – dan zal die adem zich door de gehele atmosfeer hebben verspreid. Dan zullen zich overal, van Amsterdam tot Adelaide, van Zimbabwe tot de zuidpool, enkele moleculen van die oorspronkelijke adem in een extreme homeopathische verdunning in de lucht bevinden. Als nu iemand anders weer een hap adem neemt, is er een hele grote kans dat op z'n minst één van die oorspronkelijke moleculen weer wordt ingeademd. Dankzij deze moleculaire levenslijn bent u dus live verbonden met iedere mogelijke historische uitspraak die ooit is gedaan. Misschien met uitzondering van de woorden van Neil Armstrong, toen hij de eerste stappen op de maan zette.

Maar het gaat nog verder. Het zou me niet verbazen als een meerderheid van de wereldbevolking in een of andere vorm van reïncarnatie gelooft. In het westen zijn die vorige levens vaak opvallend superieur aan het huidige bestaan. Men was een Egyptische farao, keizerin van China of courtisane aan het hof van Lodewijk de Zestiende. Niemand lijkt zich daarbij zorgen te maken over de logistieke problemen, want deze romantische vorm van reïncarnatie is moeilijk te rijmen met de exponentiële groei van de wereldbevolking. Immers zoveel farao's zijn er in de loop van de geschiedenis niet geweest.

Maar de werkelijkheid is nog gekker. Het is misschien een beetje een lugubere gedachte, maar u draagt op dit moment duizenden atomen in u van bijna ieder mens die ooit heeft geleefd. Zo zit er een snufje Caesar in u en een wolkje Marie-Antoinette, samen met sporen van alle Egyptische farao's en Chinese keizers. En er is geen enkele reden ons tot alleen de hogere diersoorten te beperken. In moleculaire zin bent u een wandelend geschiedenisboek van het leven op aarde.

Deze geschiedenis wordt geschreven door individuele atomen. Neem bijvoorbeeld het leven van een enkel koolstofatoom, zo prachtig bezongen door Primo Levi in `Het Periodiek Systeem'. Koolstofatomen vinden hun oorsprong in krachtige sterexplosies. Op aarde zitten ze meestal gevangen in rotsen, steenkool of (alleen voor de betere koolstofatomen) diamant. Daar blijven ze gemakkelijk honderden miljoenen jaren vastzitten. Maar soms kan zo'n atoom ontsnappen. In de korte verloftijd, die typisch maar een paar miljoen jaar duurt, zal het dan in de vorm van koolzuurgas vrij over de aarde zwerven, opgelost in de oceanen of in de atmosfeer.

Zo nu en dan zal dit atoom heel even, in wat vanuit geologisch perspectief maar een ogenblik is, tot leven komen en onderdeel van een organisme vormen. Misschien bevond het zich eerst in een blaadje van een reuzenvaren, vervolgens in de vleugel van een tropische vlinder en daarna in een mammoethaar. Maar nu zit het in uw linkerpink! Ongetwijfeld de kroon op het bestaan van dit atoom.

Er is bij deze geschiedenisles maar één addertje onder het gras. Alle atomen en moleculen worden door de natuur precies hetzelfde gemaakt in een perfect staaltje van massaproductie. Onder moleculen is dus geen plaats voor individualisme. De natuur is de ultieme collectieve eenheidsstaat, gedicteerd door de absolute wetten van de symmetrie. Dus, welk molecuul het precies was dat uw moeder verzuchtte, dat kan ik u niet vertellen. Dat weet alleen Moeder Natuur.

En nu mag u weer rustig uitademen.