Dit zijn de boeken die iedereen gelezen moet hebben

Woensdag begint de Boekenweek met als thema de Nederlandse geschiedenis. Dan verschijnt in boekvorm de canon van de vaderlandse geschiedenis die NRC Handelsblad op 30 oktober presenteerde, aangevuld met reacties van lezers.

Nu de literatuur. Boeken! Welke Nederlandse werken zijn nu nog belangrijk, nee noodzakelijk, om te lezen?

Sinds tweehonderd jaar bestaat er een canon van literaire werken. Rond 1800 zijn voor het eerst literatuurgeschiedenissen geschreven met oordelen over de belangrijkste werken uit de Nederlandse literatuur. Sindsdien zeggen critici en literair-historici welke werken uit de Nederlandse literatuur de moeite waard zijn om gelezen te worden, ook lang nadat ze verschenen zijn. De lezers hebben daarbij het laatste woord.

Die canon verandert. Sommige auteurs verdwijnen nooit, zoals Vondel. Andere worden een tijdlang aangezien voor schrijvers van tijdloze meesterwerken, maar verdwijnen dan weer in de bodemloze put van de geschiedenis. Hendrik Tollens is verdwenen, evenals Arthur van Schendel en Simon Vestdijk. Ze kunnen op een gegeven moment wel terugkomen.

De literaire canon is van belang voor de identiteit van een land. De literatuurgeschiedenis, waar de canon aan vasthaakt, is even cruciaal voor ons als de gewone geschiedenis. Wij zijn de kinderen van Beatrijs en Mariken, Reynaert en Robbeknol, Droogstoppel en de uitvreter, Julia en Kniertje, Max Havelaar en Frits van Egters. Die hebben nooit bestaan, maar ze hebben wel een blijvend stempel gezet op het denken van onze taalgenoten door de eeuwen heen.

Literatuur is een bijzondere vorm van kennis. Zij gaat verder dan de psychologie of de geschiedenis. Zij weet dieper dan welke kunstvorm ook te treffen wat er zich in de hoofden, harten en buiken van mensen afgespeeld heeft, juist door haar vermogen om bijzondere taal met bijzondere beelden te verenigen. Goede literatuur komt heftig aan. Ze heeft zelfs het vermogen veranderingen in de maatschappij te veroorzaken, zoals Max Havelaar. Het verzonnen verhaal over de éne buffel van Saïdjah en Adinda wist het schaamrood op de vaderlandse kaken te brengen en gaf daarmee de aanzet tot de ondergang van het koloniale stelsel. Dat is de kracht van gelogen waarheid.

Bovendien heeft de literatuur het vermogen voorbije werelden op te roepen. In de literatuur kunnen we aanschuiven bij het verleden en proberen de emoties van vroeger te delen. Het verleden is geen willekeurig incident, maar kan steeds opnieuw opgeroepen worden. Verhalen over adellijke denkpatronen, burgerlijke sluwheid, godsdienstige pathos, klassenbevrijding, vrouwenemancipatie verplaatsen onze beperkte hedendaagse visies naar tijden toen er anders gedacht werd. De strijd van onze voorouders is vergelijkbaar met die die wij moeten voeren tegen discriminatie, machtsvertoon, afbraak van normen, minachting voor levens. In de literatuur kunnen we aan al deze conflicten partijdig deelnemen.

Daarom presenteren wij hier een canon, ingebed in een korte literatuurgeschiedenis. Die bevat vijftig boeken waarvan wij vinden dat alle Nederlanders die gelezen moeten hebben. In een canon kristalliseert zich het mooiste en indrukwekkendste van wat de tijd moet en kan trotseren. Het is niet de bedoeling dat wat wij hier presenteren onaanvechtbaar is. Andere titels zijn denkbaar. En zeker zouden wij liever méér canonieke werken genoemd hebben. Maar geen van ons is bereid een van de werken die we nu noemen weg te strepen. Dit is het minimum.

Wij houden van literatuur. Ze is aambeeld, kruitvat en doofpot tegelijk. Maar bovenal is ze, in haar meesterwerken, een mentaal tovermiddel, dat het alledaagse kan verheffen tot eeuwigheid.

Prof. dr. Mathijsen is hoogleraar moderne Nederlandse letterkunde; prof. dr. Pleij is hoogleraar historische Nederlandse letterkunde; dr. Vaessens is universitair docent moderne Nederlandse letterkunde, allen afdeling neerlandistiek, Universiteit van Amsterdam.

Kortweg Nederland

Het boekje Kortweg Nederland, wat iedereen wíl weten over onze geschiedenis, van Jan Bank, Gijsbert van Es en Piet de Rooy ligt vanaf dit weekeinde in de boekhandel. 48 pagina's. ISBN 9066113707. Prijs: € 4,95. Het is een uitgebreide versie van de geschiedenis-canon zoals die op 30 oktober in de krant stond, aangevuld met reacties van lezers. Er is ook een Engelstalige versie: In short, The Netherlands.

ISBN 9066113804.

Beide uitgaven zijn ook te bestellen via www.nrc.nl/webshop