De nadagen van de kleine zelfstandige breken aan

In vier jaar tijd is het aantal zelfstandige zaken die levensmiddelen verkopen, drastisch teruggelopen. We vinden de kleine winkels schattig, maar gemak en snelheid winnen het: we kopen ons eten in de supermarkt. ,,Jammer, maar het is de tijd.''

Bakkers, slagers en groentezaken verdwijnen in hoog tempo. Het aantal zelfstandige winkeliers nam in de afgelopen twintig jaar al af, maar de afgelopen vier jaar versnelt deze trend. Zo is het aantal groentezaken in Nederland in de laatste vier jaar gehalveerd tot 1.664. Kleine speciaalzaken verliezen de strijd tegen de supermarktketens. Supermarkten vergroten hun assortiment verse producten steeds meer en zijn door de prijzenoorlog nòg goedkoper geworden.

Tellingen van Locatus, een bureau voor winkelplanning, tonen aan dat er vrijwel geen zuivelspeciaalzaken overblijven in Nederland. Tussen eind 2000 en eind 2004 daalde dit soort winkels in aantal van 489 naar 114: een afname van 77 procent. Ook stopten 1.400 slagers, waardoor er nog 3.000 resteren. Dat is een daling van 32 procent in vier jaar. Bakkers en viswinkels doen het naar verhouding goed. In vier jaar tijd verdwenen 1.900 bakkers en viswinkels, een achteruitgang met 23 procent.

,,Iedereen zegt dat ze kleine winkeltjes zo schattig vinden, maar niemand koopt er'', zegt directeur Baptist Brayé van Locatus. Dat komt doordat klanten wegens tijdgebrek steeds minder bereid zijn hun boodschappen in veel verschillende winkels te kopen. Ze gaan het liefst naar grote winkelcentra. Speciaalzaken die daarbuiten liggen, krijgen daardoor minder klandizie. ,,Alleen bakkers naast een supermarkt hebben weinig last van afnemend bezoek'', zegt Brayé.

,,Het gaat wel érg snel'', vindt onderzoeker Joop Holla van adviesbureau GfK. Speciaalzaken moeten iets extra's bieden, anders mijden klanten de winkels. ,,Winkels moeten voortdurend innoveren, anders leg je het gewoon af tegen concurrenten, met name supermarkten. De trend is kant-en-klaar en voorbewerkte producten, maar je ziet dat groentezaken daar beperkt op inspelen. Dat kost klanten.'' Holla is ontevreden over bakkers: die zijn bijna altijd na twee uur 's middags uitverkocht, terwijl supermarkten nog tot in de avonduren bijbakken als dat nodig is.

Het assortiment van supermarkten lijkt steeds meer op het aanbod bij kaaswinkel, groentezaak of slager. ,,Vaak heeft een doorsnee supermarkt meer keuze dan de groenteman of slager in je eigen straat'', meent Brayé. Holla: ,,Ze noemen zich speciaalzaken, maar ze hebben tegenwoordig eigenlijk nog weinig speciaals meer.'' Daarbij komt dat supermarkten met massale reclamecampagnes hun lage prijzen benadrukken. Sinds het uitbreken van de prijzenoorlog in oktober 2003 zijn de prijzen in de supermarkten met ongeveer 7 procent gedaald. Het prijsverschil met de kleine winkelier is daardoor verder vergroot.

Supermarkten drukken slagers, bakkers en groentezaken van de markt door vergroting van hun winkels. Ook het aantal kleine supermarkten neemt af ten gunste van grote vestigingen. Eind 2000 was de gemiddelde supermarkt 619 vierkante meter groot, eind vorig jaar was dat 24 procent gestegen tot 766 vierkante meter. De extra ruimte wordt vooral ingenomen door kant-en-klaarmaaltijden en versproducten. Voordeel voor supermarktbedrijven is dat de producten een hogere winstmarge hebben dan de rest van het assortiment. Op honderden A-merkproducten zoals Heineken, Coca-Cola en Douwe Egberts lijden supermarkten sinds de prijzenoorlog grote verliezen.

Die schaalvergroting van de grote supermarkten dwingt ook kleine zelfstandige kruideniers om hun zaak te beëindigen. De afgelopen vier jaar verdwenen 825 van de 5.860 kleine kruideniers én kleine vestigingen van de grote ketens, een daling met 16 procent. Voor een deel heeft de verdwijning van de kleine winkels ook te maken met gebrek aan opvolging en tekort aan kapitaalkracht. Deze zaken zitten vaak op plaatsen die tien jaar geleden goed waren. ,,Maar interessante winkellocaties verschuiven regelmatig'', zegt Holla. ,,Kleine zelfstandige winkeliers kunnen zich minder makkelijk dan een groot supermarktbedrijf of een franchiseketen verplaatsen.''

Bas den Hollander gaat het anders aanpakken. Onder zijn eigen naam heeft hij dertig kaasspeciaalzaken. ,,Meegaan met het assortiment van Albert Heijn en Super De Boer is zinloos. Ik wil voortaan alleen maar producten die niet in de supermarkt staan.'' Dat wil zeggen: authentiek, ambachtelijk en Hollands. Zoals boerenkazen en Slow Food. Zijn winkels krijgen een nieuwe naam, Kaas & Zo, en worden in de komende twee jaar omgebouwd. ,,Ze krijgen een frisser interieur. Niet meer dat oubollige kaasgroene kleurtje.''

Brayé denkt dat de komende jaren de trend naar schaalvergroting in de detailhandel doorzet. ,,Ik zie niet een-twee-drie een kentering de komende jaren. De erosie van kleine winkelcentra zet door.'' De financiële kracht en schaalgrootte van grote winkelketens winnen volgens hem verder terrein. Zij concentreren zich verder met grotere winkels in grotere winkelcentra. Dat geeft Den Hollander met zijn gemoderniseerde Kaas & Zo voorsprong. Maar de komende jaren verdwijnen weer veel zelfstandige ondernemers met hun winkel, denkt Brayé.

Wel toegenomen, en met lieft 90 procent in vier jaar tijd: het aantal tattoo- en piercingshops.