Poolse premier Belka is `politiek theater' beu

Een nieuwe partij, een premier die op zijn eigen partij is uitgekeken en een instabiel partijenlandschap – het is tijd voor verkiezingen in Polen.

De babbelzieke leden van het Poolse parlement waren er gisteren even stil van. Want niet eerder zagen zij zo'n woeste Marek Belka. De normaliter ingetogen Poolse premier sloeg op het spreekgestoelte, struikelde haast over zijn woorden en hield het héél kort.

De tegen hem ingediende motie van wantrouwen was ,,een grap'', zei Belka, die tien maanden geleden aantrad als interim-premier na een crisis binnen de SLD, de regerende sociaaldemocratische partij. ,,Polen is er nu beter aan toe dan een jaar geleden.'' Wie anders beweerde kon gisteren rekenen op een uitbrander. ,,Genoeg politiek theater'', brulde Belka, die de Sejm opriep om zich te ontbinden en de weg vrij te maken voor vervroegde verkiezingen, op 19 juni.

Belka ergert zich niet alleen aan de oppositie, die de motie had ingediend, maar ook aan zijn eigen SLD. Om de partij van ex-communisten hangt een geur van corruptie en nepotisme die maar niet wil verdwijnen. De aanhang van 41 procent uit 2001 is nu volgens peilingen geslonken tot beneden de tien procent. Vorig jaar splitste een deel van de partij zich uit onvrede al af. Vorige maand leverde Jerzy Hausner, partijprominent en minister van Economische Zaken in Belka's kabinet, zijn partijkaart in.

Belka volgt waarschijnlijk binnenkort. Gisteren zei hij dat hij zich begin mei – de komende maanden moeten nog belangrijke wetten worden behandeld – over zijn positie zal beraden. Dat wordt gezien als een vooraankondiging van zijn ontslag. Woensdag noemde hij de SLD ,,zieltogend'' en ,,futloos'' en gaf hij aan geen rol voor zichzelf te zien in eventuele pogingen haar vlot te trekken.

Bovendien flirt Belka sinds enkele dagen openlijk met de Democratische Partij, een nieuwe partij die zondag werd voorgesteld. Eén van de oprichters is Belka's minister Hausner. De partij, die het politieke midden wil vertegenwoordigen, zou worden gesteund door president Aleksander Kwasniewski, ook een coryfee uit het SLD-kamp. De nieuwe partij wil naar eigen zeggen tegenwicht bieden aan de radicalisering van de politiek.

,,Polen bevindt zich op een zeer belangrijk historisch kruispunt'', zei de bij de oprichting betrokken Tadeusz Mazowiecki, de eerste premier van Polen na de val van het communisme, tegen dagblad Gazeta Wyborcza. ,,De komende jaren zal blijken of we volledig voordeel weten te trekken uit onze toetreding tot de EU. De tekenen tot nu toe zijn bemoedigend. De houding van het publiek jegens de EU is verbeterd. En in zo'n situatie kibbelen wij ons te pletter.''

De Democratische Partij is ook opgericht als reactie op het succes van extreme partijen als Recht en Rechtvaardigheid (PiS) en de ultrakatholieke Liga van Poolse Families (LPR). PiS, die goede kans maakt om in de volgende regering terecht te komen, heeft de `morele zuivering' van Polen tot speerpunt van haar programma gemaakt. Het wil juridische instanties met buitengewone bevoegdheden oprichten die Polen vijftien jaar na dato alsnog moet verlossen van de invloed van de vroegere communisten. PiS streeft naar een coalitie met Burgerplatform (PO), de populairste partij in de peilingen die geldt als gematigd. Analisten vrezen dat Polen verlamd zal raken met deze twee partijen aan het roer. PiS en PO zijn het over economische kwesties grondig met elkaar oneens. Mogelijk komen de twee partijen zetels te kort voor een coalitie; in dat geval zijn ze aangewezen op de LPR: katholiek, ultranationalistisch en anti-Europees. Een bijna duivels pact, waar de Democratische Partij tegen is.

Sinds het communisme rustte in Polen een banvloek op het woord `partij'. De politieke arena werd bevolkt door unies, allianties, liga's en platformen, alsook door kreten (Zelfverdediging, Recht en Rechtvaardigheid, Solidariteit, Poolse Reconstructie, Volksconservatief). Maar niet door Partijen. Aan die ongesschreven regel is een eind gekomen, met de komst van de Democratische Partij. Veelzeggend is dat de oprichters uiteenlopende persoonlijke geschiedenissen hebben. Hausner was ooit een communistische partijsecretaris in Kraków, Mazowiecki was in die tijd een prominente katholieke dissident.

Premier Belka zei deze week over de nieuwe partij: ,,Ik waardeer hun openheid, hun afwijzing van de historische verdeeldheid die binnen Polen bestaat, hun gezonde verstand en hun gematigdheid.'' Maar hij wil zijn eigen lot nog niet openlijk verbinden aan de partij. ,,De politieke dynamiek is zo groot dat in twee weken tijd een compleet nieuwe situatie kan ontstaan.''

Volgens de peilingen zou de Democratische Partij nu nog maar net de kiesdrempel van 5 procent halen, maar dat zegt in Polen, waar kiezers massaal van partij kunnen ruilen, niet veel. Bovendien zou de partij ook met een kleine zetelwinst een cruciale rol in formatiebesprekingen kunnen spelen.