Om te overleven

De geschiedenis van Nederland is beschreven in naslagwerken,dagboeken, proefschriften, handschriften en biografieën. De redactie van Boeken vroeg zestien kenners welk werk ze zouden nemen als ze over `hun' onderwerp uit de Nederlandse geschiedenis één boek moesten kiezen.

Mijn favoriete boek over de Nederlandse Opstand is niet alleen een boek óver de Opstand, maar ook een boek úit de Opstand. Het Dagboek van broeder Wouter Jacobsz bevat de dagelijkse aantekeningen van een kloostergeestelijke uit Gouda. Gevlucht voor het geweld van het bewind van Willem van Oranje, vindt hij tussen 1572 en 1578 asiel in het katholieke en regeringsgetrouwe Amsterdam. Elke dag schrijft hij een paar regels over wat hij ziet, wat hij hoort, wat de mensen om hem heen vertellen en wat zijn gedachten daarover zijn. Zijn ervaringen stemmen niet tot opgewektheid. Hij ziet hoe de opstandelingen alles vernietigen wat hem dierbaar is. In uitvoerige gebeden richt hij zich tot zijn God. Hij erkent dat de Nederlanders de bloedige burgeroorlog uitsluitend aan hun eigen zonden te danken hebben, maar vraagt Hem deemoedig een einde te willen maken aan de verschrikkingen.

Wanneer in de loop der jaren de ellende alleen maar toeneemt, worden zijn geestelijke overwegingen minder frequent. Het lijkt of hij alle vertrouwen in de goede afloop heeft verloren. `Merckt leser,' schrijft hij op 6 februari 1573, `alt gunt hier an malcander gescreven wert ende verwondert u van dese benaude, geperste ende woeste wilde tijt, daerinne wij geweest sijn.'

Het bijzondere van dit dagboek is dat de schrijver het later nooit heeft bewerkt tot een soepel lopend verhaal. Daardoor heeft het boek de directheid, de frisheid, en ook de rauwheid van een oorlogsverslag behouden. Vandaag zegt men dat het spoedig vrede zal zijn. De volgende dag vreest iedereen de voortzetting van de oorlog. De dag daarop weten we zeker dat het vrede wordt. De dag daarop: toch weer oorlog. Het is alsof je plotseling in een orale cultuur wordt ondergedompeld, zonder kranten en andere media, zonder iedere betrouwbare bron van nieuws. Geruchten voeden de hoop en vrees van de bevolking.

Bij het lezen van het Dagboek komt de Nederlandse Opstand plots heel dichtbij. Het is niet de heldenstrijd voor privileges en vrijheid van geweten, de strijd tegen onderdrukking en tirannie die we kennen uit de schoolboekjes, maar een rauwe strijd om te overleven. Je ziet ook dat de Opstand vooral een burgeroorlog was, een strijd van Nederlanders tegen Nederlanders. Wouter is een van de velen die in die tragische strijd werd vermalen.

Dagboek van Broeder Wouter Jacobsz (Gualtherus Jacobi Masius) Prior van Stein. Amsterdam 1572-1578 en Montfoort 1578-1579. Bezorgd door I.H. van Eeghen. 2 delen [1959-1960].