De vijand aan boord

Het komische Mister Roberts is een belangrijke schakel in de ontwikkeling van de oorlogsfilm. De film bevindt zich ergens halverwege de propagandistische heroïek die het genre vanaf het begin kenmerkte, en de parodie op de leegte en zinloosheid van het soldatenleven van een film als M*A*S*H (1970). Henry Fonda, die de rol ook op Broadway had gespeeld in het oorspronkelijke toneelstuk, is de titelheld. Tegen het einde van de Tweede Wereldoorlog slijt hij zijn dagen achter de gevechtslinies, op een bevoorradingsschip in de Stille Oceaan. Hij wil naar het front, maar de commandant (Jimmy Cagney) weigert zijn beste officier te laten gaan. Cagney is, als altijd, een staaf dynamiet waarvan de lont bijna is opgebrand. De onderkoelde Fonda was een van de eerste acteurs die echt begreep hoe weinig je hoeft te doen voor de camera. Mister Roberts boeit alleen al door de confrontatie van die twee stijlen. In een met een Oscar bekroonde bijrol speelt een piepjonge Jack Lemmon zijn vaste type: een nerveuze, weke man van het middenkader.

Dat Mister Roberts oorspronkelijk een toneelstuk was, is te zien aan de langgerekte scènes, waarin te veel wordt gepraat. Meer `filmische' toevoegingen, zoals de terugkeer van de dronken bemanning na verlof, neigen naar platte farce. Fonda had bezwaar tegen die lolligheden en kreeg ruzie met regisseur John Ford. Toen Ford ziek werd, maakte Mervyn Leroy de film af.

Opmerkelijk is de regelrechte identificatie van de boosaardige commandant met de vijand. ,,Ik weet niet wie ik meer haat, het kwaadaardige gezwel waartegen we vechten of u'', voegt Roberts hem toe. Bij zijn rebellie laat hij zich inspireren door een antifascistische toespraak op de radio. De kapitein wordt gedreven door rancune jegens `gestudeerde jongens' als Roberts, die hij al haat sinds hij op z'n tiende moest gaan werken, wat goed past in de theorie van het fascisme als `rancuneleer'. De film zet de gezagsverhoudingen niet volledig op z'n kop. Roberts zelf is de goede officier, die de loyaliteit van de bemanning behoudt, en bereid is voor zijn land te sterven. Maar Mister Roberts laat toch veel zien van het onderhuidse onbehagen over autoriteit en conformisme in de jaren vijftig, dat tot uitbarsting kwam in de sixties.

Mister Roberts (John Ford en Mervyn Leroy, VS, 1955), morgen, BBC2, 15.30-17.25