De macht gaat straks naar de ambtenaren

De burgemeester van Alkmaar wil niet meedoen aan de verkiezingen voor een gekozen burgemeester. ,,Voor welk probleem is dit een oplossing?''

Een gekozen burgemeester zal het lokale bestuur niet automatisch democratischer maken. Sterker nog, de kans is groot dat er juist meer macht komt te liggen bij het ambtelijk apparaat. Dat zegt PvdA'er Marie van Rossen (60), die tien jaar burgemeester was in Hellevoetsluis en dat sinds 2001 is in Alkmaar.

,,Mijn grootste bezwaar tegen het gekozen burgemeesterschap is: voor welk probleem is dit een oplossing. Ik kan begrijpen waarom D66 ooit met het idee op de proppen kwam. Toen die partij werd opgericht, was de benoeming van de burgemeester nog echt een black box. De posten werden in achterkamertjes verdeeld door de commissaris van de koningin en de minister van Binnenlandse Zaken over de grootste politieke partijen, naar evenredigheid van het aantal Kamerzetels. In de grote steden is die invloed van de landelijke politiek nog wel aanwezig, maar elders is de situatie sinds de jaren tachtig totaal veranderd. Daar hebben de gemeenteraden veel meer invloed gekregen. Er is bijna geen gemeente meer die een burgemeester krijgt die de raad niet wil.''

Kortom: de benoemingsprocedure is prima zoals-ie is?

,,In de meeste gemeenten wel. De gekozen burgemeester zou hooguit een goede oplossing zijn voor de grote steden. Maar dan heb ik het over een burgemeester die gekozen wordt door de gemeenteraad, niet door de burgers. In de grote steden is de democratische legitimatie van de burgemeester het zwakst, terwijl de behoefte aan een burgemeester met presidentiële macht er het grootst is. Bram Peper heeft, toen hij nog burgemeester van Rotterdam was, eens gezegd: `Ik ben een bestuurlijke randgroepjongere'. Hij bedoelde daarmee dat de echte macht niet bij de burgemeester ligt, maar bij de wethouders, die het ambtelijk apparaat aansturen.''

En in een stad als Alkmaar is dat niet het geval?

,,In kleinere gemeenten is de burgemeester vaak de enige fulltime bestuurder. En bij gemeenteraadsverkiezingen is de burgemeester vaak de enige constante factor. De taak van de burgemeester is in veel gemeenten het hecht houden van de gemeenschap en het zorgen voor ordentelijk bestuur. Als je daar verwarring over schept, door nadruk te leggen op het eigen programma van de burgemeester, zou dat kunnen zorgen voor een versterking van de vierde macht, de ambtenaren.

,,De gekozen burgemeester past niet in de Nederlandse cultuur, net zomin als een rechtstreeks gekozen minister-president. Er is het risico van cohabitation, de situatie waarbij de minister-president en de meerderheid in het parlement een verschillende politieke kleur hebben, waardoor alle besluitvorming wordt lamgelegd. Bij de rechtstreeks gekozen burgemeester doet zich ook dat gevaar voor.

,,Wij zijn een land van minderheden, wij houden niet van presidentiële bestuurders. De meeste Nederlanders willen een burgemeester die de boel bij elkaar houdt.''

En een gekozen burgemeester kan dat niet?

,,Om burgemeester te worden, moet je politicus zijn. Maar om burgemeester te zijn, moet je juist geen politicus zijn. Dat noem ik de burgemeestersparadox. Het burgemeesterschap is een vak. Als burgemeester ben je voorzitter van het college en voorzitter van de gemeenteraad. Dat is een moeizame combinatie die veel tact vereist. Ik vind het zonde om energie te verspelen aan verkiezingscampagnes en dergelijke terwijl het duale stelsel nog niet op rolletjes loopt.

,,De gekozen burgemeester zal veel meer een politicus zijn. Kandidaten zullen meer stemmen krijgen naarmate ze meer landelijke bekendheid hebben, terwijl dat niets zegt over hun bestuurlijke kwaliteiten. Een ander nadeel is dat de burgemeester minder snel van buiten zal komen. Daarmee verdwijnt de onbevangen blik die een nieuwe burgemeester op een gemeente kan hebben.''

De gekozen burgemeester moet de kloof tussen burger en politiek dichten. Dat is toch een nobel streven?

,,Een beetje kloof is niet erg. En het is maar de vraag of de gekozen burgemeester nou zo'n bindmiddel is. Als je ziet hoe laag de opkomst is bij raadplegende referenda. Er zijn ook andere manieren om de burger bij de politiek te betrekken. In Alkmaar hebben wij allang een wijkgerichte aanpak, waardoor burgers die actief zijn binnen hun buurt, ook betrokken worden bij het gemeentebestuur.''