VN laten hun tanden zien in Congo

Voor het eerst is de vredesmacht van de VN deze week hard opgetreden tegen een gewapende strijdgroep in Oost-Congo. Begin van een nieuwe aanpak? Of vergeldingsactie voor de moord op negen VN-militairen?

De vredesmacht van de Verenigde Naties in Congo (Monuc) heeft dinsdag voor het eerst in vijf jaar haar tanden laten zien. Pakistaanse VN-militairen doodden zeker vijftig leden van een gewapende groep bij het dorp Loga, dertig kilometer ten noorden van Bunia, de hoofdstad van het Oost-Congolese district Ituri. Het is het grootste aantal slachtoffers dat Monuc bij één actie ooit heeft gemaakt.

Het is tamelijk ongebruikelijk dat een VN-missie massaal bloed laat vloeien. Een vredesmacht van de VN fungeert als buffer tussen strijdende partijen die een bestand hebben afgekondigd, zoals in Ivoorkust en langs de grens met Ethiopië en Eritrea. Of de missie ziet toe op naleving van een vredesakkoord, zoals in Liberia, Sierra Leone en Burundi. Ze mijdt bij voorkeur confrontaties. De meeste missies hebben niet eens de bevoegdheid om geweld te gebruiken, tenzij voor zelfverdeding.

Monuc heeft zo'n mandaat ook lang niet gehad. Jarenlang beschikte de vredesmacht in Congo niet eens over de mankracht en het materiaal om daadkrachtig te kunnen optreden. Monuc had een onmogelijke missie. Formeel heerste er vrede in Congo. Maar in het oosten van het land had de regering geen enkele macht en heersten tientallen milities. Deze langs etnische lijnen gegroepeerde gevechtsgroepen wierpen zich op als beschermers van stammen en plaatselijke gemeenschappen. Dat was een uitstekend excuus om te kunnen moorden, plunderen en terroriseren. Buurlanden als Rwanda en Oeganda maar ook groepen binnen de Congolese overgangsregering gebruikten die milities om hun eigen belangen te verdedigen.

Tegenover dit wetteloze spel van continue geweld stond Monuc machteloos. De vredesmacht kreeg herhaaldelijk het verwijt dat ze tekortschoot in de bescherming van de bevolking. Midden 2003 was ze niet in staat om op te treden tegen een explosie van inter-ethnisch geweld in Ituri. Een Europese vredesmacht, bestaande uit Franse militairen, moest er aan te pas komen om de orde te herstellen. In afwachting van een uitbreiding van het mandaat en van het personeel van de VN-missie. Vorig jaar juni nog waren de VN-militairen niet bestand tegen een aanval van dissidente soldaten op de stad Bukavu. VN-ontwapeningsprogramma's voor milities – op vrijwillige basis – leverden niks op. Het aanzien van de VN-troepen onder de Congolese bevolking is laag.

Daar kwam bij dat de VN-soldaten in Oost-Congo in een seksschandaal raakten verwikkeld. Een onderzoek wees vorig jaar uit dat zeker vijftig soldaten zich aan seksuele uitbuiting hadden schuldig gemaakt. Ze hadden seks met meisjes van 12 of 13 in ruil voor melk, wat eieren of een paar dollar. Aan die praktijken kwam geen einde nadat de Amerikaanse VN-gezant in Congo, William Lacy Swing, een verbod op sociaal contact met de plaatselijke bevolking afgekondigd had, zoals een Amerikaanse documentaire ondubbelzinnig liet zien.

Midden vorig jaar besloot het VN-hoofdkwartier in New York om orde op zaken te stellen bij de vredesmacht in Congo. De organisatie werd daarbij geholpen door de Veiligheidsraad die in oktober akkoord ging met een versterking van het mandaat en met uitbreiding van het aantal blauwhelmen van 10.800 tot 16.700, minder dan de 23.900 die VN-secretaris-generaal Kofi Annan had gevraagd. Ook werden allerlei personele wijzingen doorgevoerd. Zo is de Nederlandse generaal-majoor Patrick Cammaert, tot voor kort militair adviseur van Annan, tot divisiecommandant in Oost-Congo benoemd.

VN-gezant Swing zei gisteren na het harde optreden van VN-militairen in Ituri, dat de missie voor het eerst de mankracht, het mandaat en het materieel heeft om gewapende groepen te neutraliseren. Hij zei dat de operatie van dinsdag het begin van een nieuwe, hardere aanpak is. Ook generaal Jean-François Callot d'Escuries, chef-staf van de VN-troepen in Congo, kondigde vervolgacties aan ,,tot deze milities volledig zijn ontmanteld''. De Veiligheidsraad sprak gisteren zijn waardering uit voor de bloedige actie van dinsdag.

Of de vredesmacht de milities werkelijk gaat aanpakken en kan uitroeien zal de komende maanden blijken. Als de operatie van dinsdag op zichzelf blijft staan, zou ze kunnen worden gezien als ordinaire vergeldingsactie voor de moord eind vorige week op negen Bengaalse VN-militairen. Die uitleg van de militie die door het optreden van de VN minimaal vijftig van haar strijders verloor, wordt door een deel van de bevolking in Ituri gesteund.