Het beeld

In september 2003 won Louis van Gasterens De prijs van overleven het Gouden Kalf voor de beste korte documentaire. Januari 2004 kreeg de film een bescheiden bioscooproulement; een jaar later berekende de Filmkrant dat het volgens de kruisjes van de filmcritici in de rubriek Mijn mening de beste Nederlandse productie (fictie én non-fictie) van het jaar was geweest, nog vóór Eddy Terstalls Simon en Theo van Goghs 0605. Toch is de kans groot dat u tot de uitzending gisteren van de documentaire door de NPS in de rubriek Dokwerk (of de aankondiging een dag eerder in Nova) nog nooit van De prijs van overleven had gehoord.

De eerste moraal is dus dat voortreffelijke en belangrijke documentaires – voor zover niet gewijd aan bekende Nederlanders als André Hazes of Johan Cruijff – pas door uitzending op televisie brede aandacht krijgen. De tweede les is dat de nu 82-jarige Van Gasteren niet zozeer een controversiële oude brombeer is als wel een filmmaker op de toppen van zijn kunnen. Het vervolg op Van Gasterens beroemde documentaire Begrijpt u nu waarom ik huil? (1972) – over de behandeling van oorlogstrauma's met LSD door psychiater Jan Bastiaans – is een veel betere film. Zoals Claude Lanzmanns Shoah in 1985 voor het eerst een monumentale vorm vond voor wat de meesten al wisten, zo beitelt Van Gasteren uit marmer een definitieve documentaire over de tweede generatie oorlogsslachtoffers. Ook wie Carl Friedmans Tralievader las, over een door een overlevende geterroriseerd gezin, staat verbijsterd over de aanblik van de werkelijkheid.

De prijs van overleven begint met archiefbeelden uit 1971 van Joop (1919-2000) in behandeling bij Bastiaans. Hij gaat in de houding staan en roept in het Duits: ,,42.392 meldt zich, in preventieve hechtenis!''

Joops jongste zoon Reinier, geboren in 1954, is een leraar geschiedenis, die schampert over de Auschwitz-werkstukken van zijn leerlingen. Zelf koos hij ervoor kinderloos te blijven, want hij wilde geen ellende doorgeven. Tijdens de Cubacrisis van 1962 wist hij dat het weer oorlog zou worden, en dat zijn vader hem en zijn moeder zou doodschieten, want dat had hij beloofd.

Reiniers oudere broer, die naamloos aan het woord komt in geschreven tussenteksten, zegt: ,,Emotioneel ben ik vermoord door mijn ouders.'' Zijn zuster, ook buiten beeld, schrijft dat ze het definitieve afscheid van haar ouders als een zegen had ervaren.

De directeur van de gedenkplaats Sachsenhausen vertelt dat veel ex-gevangenen er begraven zouden willen worden, omdat het de enige plek is waar ze zich thuisvoelen. Dat mag niet, maar asverstrooiing wel. Dus zien we weduwe Dina, in 2002 ook overleden, aan het slot van de film Joop naar `huis' brengen. Ze zegt ook: ,,We hebben die kinderen zonder meer vergiftigd. Af! Alleen hebben we dat nooit geweten.'' De oudste zoon schrijft dat het altijd de verantwoordelijkheid van anderen was, en dat de uitvluchten leken op wir haben es nicht gewusst.

Veel uitgebeender en confronterender, ook door het gebruik van teksten en stiltes als stijlmiddelen, kan film niet meer worden.