Meer werken, liefst voor hetzelfde loon

Vorige week braken de CAO-onderhandelingen in de grootmetaal af. Grootste twistpunt: de werkgeverswens om de arbeidstijd te verlengen zónder looncompensatie. Wat in Duitsland gemeengoed lijkt te worden is in Nederland (nog) taboe. ,,Een 40-urige werkweek als norm? Dat zie ik echt niet meer gebeuren.''

Er moet meer gewerkt worden, vindt het kabinet. Door de vergrijzing nemen de kosten van de welvaartsstaat toe, terwijl het aantal werkenden afneemt. Nu staan er nog vier werkenden tegenover elke 65-plusser, maar volgens het Centraal Planbureau (CPB) zijn dat er in 2040 nog maar 2,5. Daarom pleiten de ministers van Economische Zaken, Financiën en Sociale Zaken en Werkgelegenheid in hun nota Kiezen voor groei voor het opnieuw invoeren van de 40-urige werkweek. ,,Nog enkele jaren, en dan is de 40-urige werkweek weer de normaalste zaak van de wereld'', voorspelt Guusje Dolsma, secretaris sociale zaken van werkgeversorganisatie VNO-NCW. Maar FNV-bestuurder Agnes Jongerius zegt: ,,Een 40-urige werkweek als norm, dat zie ik echt niet meer gebeuren.''

Toen de arbeidsduurverkorting in 1983 op grote schaal werd ingevoerd waren werkgevers en werknemers heel wat eensgezinder dan nu. Een paar maanden eerder, in het najaar van 1982, waren ze in het inmiddels beroemde Akkoord van Wassenaar overeengekomen dat de werkgelegenheid beter verdeeld moest worden zonder dat de kosten zouden stijgen. Korter werken was het belangrijkste agendapunt bij de CAO-onderhandelingen in het voorjaar van 1983. Sindsdien is er geen land ter wereld waar zoveel in deeltijd wordt gewerkt als in Nederland. Maar ook de fulltimers kregen meer vrije tijd. In de marktsector is de arbeidsduur sinds 1983 teruggebracht met 6 procent en in de publieke sector met 10 procent. De fulltime ambtenaar heeft een 36-urige werkweek en de gemiddelde fulltime werknemer in het bedrijfsleven werkt wekelijks iets minder dan 38 uur.

Als het aan VNO-NCW ligt, komt daar snel verandering in. Bij de CAO-onderhandelingen die dit voorjaar gevoerd worden is langer werken een belangrijk agendapunt, zowel in jaren – tot de 65ste verjaardag – als in uren. Maar gezien de `hete herfst' die aan deze onderhandelingen voorafging, is het niet waarschijnlijk dat werkgevers en werknemers hierover snel overeenstemming bereiken. Bovendien zit de gemiddelde werknemer niet te wachten op verlenging van de arbeidsduur. ,,Uit onderzoek komt steeds naar voren dat mannen graag iets minder willen werken en vrouwen, die meestal in deeltijd werken, iets meer'', zegt Saskia Keuzenkamp van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). ,,Maar 40 uur wil niemand.'' Afgelopen vrijdag eindigden de onderhandelingen over een nieuwe CAO in de metaal- en elektrotechnische industrie in een conflict. De arbeidstijd was het belangrijkste twistpunt. De werkgevers wilden de werktijd oorspronkelijk verlengen met 48 uur op jaarbasis, maar ook toen ze zakten naar 32 uur gingen de werknemers niet akkoord.

,,Toch is de 40-urige werkweek nodig'', zegt Dolsma. ,,Het is goed dat de voorzieningen voor prepensioen niet meer fiscaal ondersteund worden, want daardoor zullen mensen langer blijven doorwerken. Maar dat is niet genoeg. Er moet meer gewerkt worden.''

Keuzenkamp vraagt zich af of mensen wel meer gaan werken als de 40-urige werkweek weer wordt ingevoerd. De meeste mensen gebruiken hun arbeidsduurverkorting niet dagelijks of wekelijks, maar sparen de uren op. Deze ADV-dagen gebruiken ze als ze onverwacht verlof nodig hebben, ook in situaties waarbij ze een beroep kunnen doen op formele verlofregelingen. Vorig jaar bleek uit onderzoek van het SCP dat werknemers met een ziek kind zelden gebruikmaken van het officiële zorgverlof, maar een ADV-dag opnemen. ,,Voor mensen die zorg en arbeid combineren is ADV de smeerolie'', zegt Keuzenkamp. ,,Je kunt je afvragen wat er gebeurt als je de arbeidsduurverkorting afschaft. Dan gaan mensen het formele verlof waarschijnlijk gebruiken. Of ze melden zich ziek, wat oneigenlijk gebruik van de ziektewet zou zijn. Als dat zo is, gaan ze per saldo niet meer werken en is het effect van de 40-urige werkweek uiterst gering.''

FNV-bestuurder Jongerius wijst erop dat er in Nederland structureel zoveel wordt overgewerkt dat fulltimers gemiddeld al 40 uur per week werken. Volgens Eurostat zit de Nederlandse fulltimer zelfs op 41,5 uur per week. ,,Dus eigenlijk pleiten werkgevers voor afschaffing van de overwerktoeslag'', stelt zij. ,,Dat is niet eens een verborgen agenda, dat piept er aan alle kanten onderuit. Speel dan open kaart en zeg gewoon dat je de loonkosten omlaag wilt hebben.''

,,Dat is ook heel belangrijk'', erkent Tweede-Kamerlid voor de VVD Frans Weekers. ,,Elk uur boven de 36 of 38 uur is overwerk, waarvoor de werkgever extra moet betalen. We hoeven niet allemaal 40 uur te werken. Deeltijd mag ook. Maar 40 uur moet wel de norm zijn die tussen de oren zit. Dat we weten dat dat normaal is.'' Hij verwijst graag naar Duitsland, waar de werknemers in economisch zwakke sectoren vorig jaar instemden met een verlenging van hun werkweek. Om de concurrentiepositie van hun bedrijf te versterken gingen ze zonder looncompensatie terug naar 40 uur, waardoor hun uurloon per saldo daalde. In ruil daarvoor zullen de werkgevers meer investeren in opleidingen.

,,Natuurlijk wilden die werknemers dat'', zegt Weekers. ,,Het gaat toch om hun eigen werkgelegenheid?'' Wat hem betreft volgt Nederland dat voorbeeld. ,,Ik laat loonafspraken over aan de sociale partners, maar loonmatiging is buitengewoon belangrijk voor onze concurrentiepositie. Tijdens de krapte op de arbeidsmarkt een paar jaar geleden zijn de lonen enorm gestegen. Daar valt niet mee te concurreren, dus we moeten pas op de plaats maken.'' Zouden werknemers in Nederland tot dezelfde keuze kunnen komen als de Duitsers? Jongerius aarzelt. ,,In een tijd van economische nood en een crisis binnen het bedrijf kan ik me die afweging voorstellen'', zegt ze. ,,Dan gaat het om jouw werk en dat werk kan hier worden gedaan of elders. Maar dan gaat het wel om heel speciale gevallen. Volgens het CBS lopen de arbeidskosten in Nederland in de pas met de rest van West-Europa, dus we hoeven geen alarmbellen te luiden.''

Dat er meer gewerkt moet worden, bestrijdt de FNV niet. Maar Jongerius wil dat niet bereiken door de werkweek te verlengen, maar door groepen in te schakelen die nu niet of nauwelijks werken, zoals mensen met een uitkering of met een kleine deeltijdbaan. Dat is ook de mening van Jet Bussemaker, Tweede-Kamerlid voor de PvdA. ,,Er is een jeugdwerkloosheid van 14 procent. Dan is een discussie over invoering van de 40-urige werkweek toch overbodig?'' Zij pleit voor maatregelen die werkgevers over de streep trekken om mensen aan te nemen die niet zo gemakkelijk een baan kunnen vinden, zoals ouderen, jongeren of mensen met een uitkering. ,,Het blijkt bijvoorbeeld dat werkgevers bang zijn dat jongeren snel ziek worden. Daarom heb ik met het CDA een voorstel gedaan om de loonkosten omlaag te brengen, in dit geval door die werkgevers geen WAO-premie te laten betalen. Tegelijkertijd moet je die jongeren stimuleren om te gaan werken, bijvoorbeeld door een opleiding aan te bieden. Met zulke maatregelen voorkom je dat je een groep krijgt die zich over de kop werkt en een groep die aan de kant staat.''

Volgens Lucy Kok, hoofd zorg en zekerheid bij Stichting Economisch Onderzoek (SEO) is het vooral belangrijk dat vrouwen gestimuleerd worden om meer te gaan werken. ,,Daar zit het potentieel. Laat je al die mannen die nu gemiddeld 38 uur werken 2 uur extra werken? Of laat je al die vrouwen met een kleine deeltijdbaan meer werken? Daar zit veel meer ruimte dan 2 uur per week, dus dat levert veel meer op.'' Van alle werkende vrouwen werkt 66 procent in deeltijd. Vaak zijn dat heel kleine baantjes, soms van maar 12 uur per week. Volgens Kok zijn vrouwen bereid meer uren te werken als er goede voorzieningen zijn om zorg en arbeid te combineren. Zij wijst op onderzoek van de Oeso (Organisatie voor economische samenwerking en ontwikkeling), waarin Nederland slecht scoort op deze voorzieningen. In Nederland werkt 65 procent van de vrouwelijke beroepsbevolking. In Denemarken en Zweden is dat 70 procent. ,,Dat verschil in participatie is niet groot, maar die vrouwen in Denemarken en Zweden werken wel fulltime'', zegt Kok. ,,Dat zou in Nederland ook kunnen. Maar wij geven slechts 0,2 procent van het nationaal inkomen uit aan kinderopvang, terwijl dat in Zweden 1,3 procent is en in Denemarken 1,7 procent. En wij hebben maar 16 weken betaald verlof bij een bevalling en zij 40 weken. Dit onderzoek bewijst dat goede voorzieningen bevorderen dat vrouwen fulltime gaan werken.''

Ook Keuzenkamp van het SCP kent onderzoeken waaruit blijkt dat vrouwen met een deeltijdbaan best meer willen werken als ze hun werk flexibel kunnen combineren met de zorg voor kinderen. ,,Een goed voorbeeld zijn de moedercontracten in de zorg, waarbij de werktijden afgestemd zijn op de schooltijden. Of de mogelijkheid om het hele jaar door meer uren per week te werken en in de schoolvakanties minder.''

,,Wensen van werkgevers en werknemers kunnen heel goed op elkaar aansluiten'', zegt Jongerius. ,,De werknemer met zorgtaken heeft behoefte aan flexibiliteit, maar bedrijven hebben daar ook behoefte aan. Die hebben op sommige momenten meer behoefte aan personeel dan op andere momenten. Rekening houden met flexibilteit in twee richtingen, die kant moeten we op in plaats van terug naar de 40-urige werkweek.''

Maar Dolsma houdt liever beide ijzers in het vuur. ,,Ondernemingen zullen meer en meer rekening houden met het type werknemers in een bedrijf en met hun behoeften om arbeid en zorg te combineren, want het is jammer als het talent van vrouwen onbenut blijft op de arbeidsmarkt. Maar tegelijkertijd zetten wij in op een werkweek van 40 uur.''

VNO-NCW, FNV en E-Quality organiseren dinsdag 15 maart in Nieuwspoort in Den Haag een debat over de 40-urige werkweek. Vooraf aanmelden bij info@nairi-oms.nl