Liberale koers

Het VVD-manifest Om de vrijheid, dat de partij eind vorige week uitbracht, heeft de verdienste dat het een vrij complete analyse tracht te geven van de Nederlandse samenleving anno 2005. Een analyse die in bestuurlijke zin bovendien kan uitdraaien op een liberale koerswijziging. Het werd ook wel tijd dat de VVD uit de loopgraven kwam inzake de Nederlandse staatsinrichting, dikwijls aangeduid als het `Huis van Thorbecke'. Al staat het nog te bezien of het zover komt. Er ligt nu een concept voor een nieuw Liberaal Manifest; of de leden deze nieuwe beginselen omarmen, zal de komende maanden duidelijk worden.

Het conceptmanifest kan worden gezien als het antwoord van de liberalen op de revolte der burgers van 2002, het `jaar van Fortuyn'. Burgers, zo stelt het stuk vast, zijn ontevreden over de regelzuchtige overheid, bang voor criminaliteit en terreur, geërgerd door files en de verloedering van de openbare ruimte en gespannen door de toestroom van migranten. De oplossing van al deze problemen begint met ,,een herinrichting van de staat'', stelt de commissie die het manifest heeft opgesteld en onder leiding stond van burgemeester Dales van Leeuwarden. Die herinrichting beoogt invoering van een gekozen minister-president, een systeem waarbij de Tweede Kamer ministerskandidaten beoordeelt in hoorzittingen, ministers eenvoudiger kunnen worden weggestuurd en de burger zich tussentijds kan uitspreken in referenda over belangrijke onderwerpen. Opmerkelijk is dat vrijwel geen letter wordt gewijd aan de rol van het staatshoofd bij dit alles.

De gelijkenis met D66, de partij die al bijna veertig jaar te hoop loopt tegen het huidige bestel, wordt met de voorstellen op staatkundig gebied wel zeer treffend. Het VVD-manifest stelt bovendien wijzigingen voor in de lokale democratie, zoals de direct gekozen burgemeester, eveneens sinds jaar en dag een van de `kroonjuwelen' van D66. Indien de VVD deze punten overneemt, zullen de Democraten op zoek moeten naar een nieuwe bestaansreden. Of naar redenen waarom de partij niet zou opgaan in de VVD. Als het manifest een verkiezingsprogramma was, waar het trouwens veel van weg heeft, zou het ook kunnen worden gezien als een rechtstreekse aanval van de VVD op de electorale positie van de kleinere sociaal-liberale concurrent.

Het manifest trekt ook opnieuw de demarcatiezone met de christen-democraten. ,,Voor velen speelt religie een belangrijke en waardevolle rol in het leven'', noteert de commissie-Dales, die daar terecht bij opmerkt dat zingeving en bezieling geen staatstaken zijn. In lijn hiermee is de commissie van mening dat er ,,vanuit de liberale beginselen geen goede reden is te bedenken waarom de staat scholen op religieuze grondslag zou financieren''. Ze trekt niet de consequentie dat artikel 23 van de Grondwet, waarin de vrijheid van onderwijs is vastgelegd, kan worden geschrapt. Vooraanstaande VVD'ers hebben hiervoor wél gepleit, zodat dit binnen de partij op zijn minst een interessant discussiepunt vormt.

Vergeleken met het nieuwe beginselmanifest van de PvdA biedt het concept inderdaad ,,geen slappe thee'', zoals VVD-voorzitter Van Zanen had gevraagd. Het is een goed uitgangspunt voor verdere discussie. En een uitdaging aan andere partijen, zoals het CDA, om te komen met hun analyses en oplossingen.