Hypermoderne heerlijkheid

De stichting Het Utrechts Landschap wil de Heerlijkheid Stoutenburg nieuw leven inblazen. Op het landgoed bij Amersfoort komt mogelijk een modern kasteel van plaatstaal.

Met een ruk wordt Heerlijkheid Stoutenburg de moderne tijd ingetrokken. Dit dertiende-eeuwse landgoed achter Amersfoort, ooit gesticht als bolwerk tegen vijand Gelderland, krijgt een nieuw kasteel. Niet van dat neoromantische dat tegenwoordig in de woningbouw zo in zwang is, nee, dit moet een eigentijds kasteel worden, met vijftien woningen in twee woongebouwen plus een parkeergebouw, dit alles in roestig plaatstaal, aan een privé-weg.

Op deze koude, kristalheldere ochtend is er in dit deel van de Gelderse Vallei weinig dat op het voortschrijden van de tijd duidt. De waterhoentjes krabbelen onwennig over het ijs, de grazende reeën blazen hun dampwolkjes en de eeuwenoude eiken bijgenaamd Adam en Eva staan er nog knoestiger en onverstoorbaarder bij dan de enten uit Lord of the Rings.

Marco Glastra, adjunct-directeur van de Stichting Het Utrechts Landschap, loopt over het bevroren gras en zegt: ,,Dit is het.'' Op deze ovale plek hebben in de loop der eeuwen opeenvolgende kastelen en landhuizen gestaan, onder andere een `stoute burcht' van de bisschop van Utrecht en tussen 1594 en 1619 van Johan van Barneveldt – maar op een flauwe bocht van de slotgracht na is er niets van te zien. Alleen een deur is in de stal van een boer hier uit de omgeving terechtgekomen. Het Nederlandse landschap bewaart zijn geheimen zorgvuldig.

Het Utrechts Landschap wil nu de heerlijkheid herstellen en een nieuwe rol geven die bij deze tijd past. Dat betekent: de natuur herstellen en de cultuurhistorie zichtbaar maken – onder andere door de oude inrichting van het landschap inclusief de bospartijen, voorzover mogelijk terug te brengen. En door het gebied open te stellen voor wandelaars en een hedendaags kasteel te realiseren. Het landschapsontwerp is van Michael van Gessel, het driedelige corten-stalen kasteel van het bureau Claus en Kaan.

,,Dit deel van de Gelderse Vallei is van oudsher puur agrarisch gebied, vooral melkveehouders'', vertelt Marco Glastra. ,,Maar de boerderijen zijn hier vrij klein en zoals bekend lopen de inkomsten overal in de landbouw terug. Met dit herstelplan willen we de verschillende functies van dit gebied samenvoegen: landbouw, natuur, recreatie, cultureel erfgoed en het nieuwe landelijk wonen. Wij denken dat dit een prima voorbeeld is van het rijksbeleid van `behoud door ontwikkeling'.'' De stichting heeft nóg een reden om dit herstelplan te lanceren: ,,Amersfoort en Hoevelaken groeien naar elkaar toe. Het lukt alleen om het landelijke karakter veilig te stellen als het gebied een sterke, herkenbare functie heeft.''

Het landgoed was oorspronkelijk 800 hectare groot; daarvan heeft Het Utrechts Landschap in de afgelopen vijf jaar al zo'n 100 hectare aangekocht. Dankzij een bijdrage van 4,5 miljoen euro van de Postcodeloterij kan de stichting de rest van de gronden aankopen die nodig zijn om het plan te realiseren.

De stichting legde vorige week haar plannen voor aan Dirk Sijmons, sinds enkele maanden rijksadviseur voor het landschap, en Fons Asselbergs, tot gisteren directeur van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg en nu rijksadviseur voor het cultureel erfgoed. Volgens Sijmons kan dit plan als nationaal voorbeeld dienen. ,,Er wonen nu evenveel `burgers' als `boeren' in het landelijk gebied. Deze verburgerlijking is een majeure landschapsvormende kracht, die je kunt gebruiken om het buitengebied te versterken. We maken nu de omslag mee van productielandschap naar consumptielandschap.''

We moeten niet benauwd zijn om opvallende nieuwe architectuur op een historische plek in te zetten, vindt Asselbergs. ,,Het gaat mij er niet om of het dit ontwerp wordt of een ander'', zegt hij, ,,maar dat je met een eigentijds ontwerp laat zien dat erfgoed in deze tijd een functie heeft. Dat is de sterke Nederlandse ontwerptraditie: de cultuurhistorie van morgen wordt vandaag gemaakt. ''

En wat vinden de buren, de ongeveer dertig boeren die de stadse bewoners, de natuurmakers en de recreanten de heerlijkheid zien binnentrekken? Glastra: ,,Ze hebben moeite met de heftige architectuur en met het afsluiten van de weg langs het kasteelterrein. Maar het is wel goed dat boeren en natuurbeschermers hier samen optrekken.'' Nu moet hij die ene boer aan de Koedijk ervan zien te weerhouden, van zijn land een golfbaan te maken.