Mooie oude man moet Vrij Nederland redden

Emile Fallaux (60) was al in de luwte gestapt, maar wordt nu onvoorzien hoofdredacteur van Vrij Nederland. Fallaux houdt van veranderen, VN wil veranderen. Over de man, zijn blad en het verschil tussen gewoon links, quasi-links en modern links.

De toekomst van Vrij Nederland begint in een kil IJmuiden. Daar bespreekt de VN-redactie op 14 december een koerswijziging. Een wijde blik is er niet, bij Paviljoen Zeezicht. ,,De zee was niet eens te zien'', zegt Marleen Slob, voorzitter van de redactiecommissie. ,,Het was zó mistig.''

De avondsessie kan worden geschrapt. Al aan het eind van de middag commiteert de voltallige redactie zich aan de nieuwe plannen.

Twee maanden later, dinsdag 15 februari, drinken VN-redacteuren, in meerderheid dertigers en veertigers, borrels in het Amsterdamse etablissement Schiller. Ja, als zij eenmaal met hun zojuist unaniem gekozen nieuwe hoofdredacteur klinken is de stemming, men spreekt het woord nog met enige reserve uit, gewoon weer eens goed. Ze zijn bijzonder in hun sas met hun, zoals ze hem nu al liefdevol noemen, ,,mooie oude man'' Emile Fallaux (60).

Met Fallaux' benoeming vorige week moet een periode van gekonkel, geruzie en rumoer eindigen – iets waarin het weekblad een traditie heeft. Afgelopen zomer verspreidde iemand op de redactie vertrouwelijke e-mails van toenmalig hoofdredacteur Xandra Schutte, kritische mails, over haar redacteuren, gericht aan haar uitgever Hendrik-Jan Schoo. Hij bleek haar geliefde te zijn.

Eind augustus dwong de redactie Schutte en haar adjunct Jan Jaap Hey op te stappen. Schoo had zeven weken eerder zijn vertrek bij tijdschriftenuitgeverij Weekbladpers (VN, Opzij, Psychologie Magazine) bekendgemaakt. ,,De redactie was later redelijk beduusd over wat ze hebben gedaan. De redactie verweet zichzelf ook dat ze de hoofdredactie had weggestuurd, terwijl ze geen idee had hoe het verder moest.''

Dat zegt Tony van der Meulen, hoofdredacteur van het Brabants Dagblad. Na het vertrek van Schutte trad voormalig VN-redacteur Gerard van Westerloo aan om onder het motto `ik ben maar een interimmetje' de rommel op te ruimen. In drie maanden schreef Van Westerloo een koerswijziging om van Vrij Nederland weer een onontkoombaar weekblad te maken. Hij trok adviseurs aan: Van der Meulen, organisatieadviseur Erik van Erp en Yves Desmet.

Desmet had als voormalig hoofdredacteur de noodlijdende Vlaamse krant De Morgen omgevormd tot een florerend dagblad. Van der Meulen had als laatste hoofdredacteur van het weekblad De Tijd zo zijn ervaring met de zwanenzang van een opinieblad: ,,Chagrijnige verongelijkte mensen kunnen uitstekend terecht bij HP/De Tijd. Libertijns rechtse mensen kunnen naar Elsevier. Maar ben je links georiënteerd, wat is dan jouw weekblad? Vrij Nederland moet weer gewoon links worden.''

Waarom koos VN nu juist voor Emile Fallaux, de alom als charmant gekenschetste voormalige directeur van het Rotterdamse Filmfestival, de geprezen maker van VPRO-videobrieven uit Nicaragua, Irkoetsk, New York en Den Haag? In de eerste plaats dus een man van beelden? ,,De hoofdredacteur moest volgens het profiel een ideeënman zijn die de ideeën van het blad zou kunnen bewaken, ervaring had met reportages en met leidinggevende ervaring'', zegt Van Westerloo. ,,En dat heeft Emile natuurlijk allemaal.''

En schrijven? ,,Het is waar'', zegt Van Westerloo. ,,schrijven is een ander genre. Maar kwaliteit beoordelen kan hij als geen ander. Hij kan in een artikel haarscherp aangeven waar het mis gaat.''

In de profielschets staat dat VN een blad moet worden dat jongeren aanspreekt ,,en ze kiezen een 60'er!'', kraait Wim de Bie. ,,Een man met grijs haar. Fantastisch.'' Bij Wim de Bie begon Fallaux in 1966 zijn journalistieke carrière. De Bie maakt voor de Vara het radioprogramma Uitlaat. Een portret van een ex-SS'er, die door Fallaux zonder commentaar aan het woord werd gelaten, leidde tot Kamervragen. De Bie introduceerde hem begin jaren zeventig ook bij de VPRO, waar hij twintig jaar lang documentaires zou maken.

Emile Marcus Fallaux (Leiden, 1944) speelde als HBS'er graag toneel. Veel Heijermans. Hij typeert zijn ouderlijk huis als ,,een arm sociaal-democratisch milieu''. Toneel was zijn alternatief voor een grijs bestaan. ,,Soberheid wekte een behoefte aan schittering en avontuur.'' Hij ging even naar de toneelschool, maar bezat voor acteren geen talent.

Hij werd via De Bie freelance radiojournalist – tot hij in 1967 interim-hoofdredacteur werd van het progressieve vrouwenblad EVA, voorloper van Viva. Zelf typeert Fallaux de overstap uit zijn behoefe aan ,,onconventionele wendingen''. Hij was zeer bevriend met de vermoorde filmer Theo van Gogh. Ook Fallaux heeft ,,aangeboren recalcitrantie'', zoals hij het noemt.

Zijn neiging het roer om te gooien deed hem na een scheiding besluiten naar de Verenigde Staten te vertrekken. Acht jaar bleef hij er, terwijl hij bijdragen leverde aan het VPRO tv-programma Het gat van Nederland. Toen hij terugkeerde in Nederland kon hij eindredacteur worden van het VPRO-programma BGTV. Een ,,soort video-jeugdhonk met mij in de rol van hopman''.

De tien laatste jaren bij de VPRO omschrijft Fallaux als een niet onverdeeld genoeglijke periode – anderen zeggen gewoon dat hij er met knallende ruzie is vertrokken. Fallaux vond de leiding ,,autoritair en niet betrokken'', zegt hij zelf. ,,Niemand durfde het instituut VPRO met zijn progressief intellectuele snit ter discussie te brengen. Gebakken lucht.''

Vijf jaar lang was hij daarna directeur van het Rotterdams Filmfestival. De laatste jaren leefde hij in de luwte: als scenarioschrijver, regisseur en invloedrijk cultureel adviseur. Zijn roman over een soldaat in Irak, waaraan hij juist was begonnen, moet nu blijven liggen.

Hoe zal zíjn Vrij Nederland eruit gaan zien? Fallaux houdt zich op de vlakte. De koerswijziging wordt ,,gewoon uitgevoerd'' en verdere plannen wil hij ,,eerst met de redactie bespreken''.

De belangrijkste opdracht van Fallaux bij VN, zegt adviseur Yves Desmet, is ,,het neerzetten'' van ,,een goede eigen identiteit. Dat kan een blinde zien, daar schort het aan bij Vrij Nederland.'' Adviseur Tony van der Meulen: ,,Het blad valt uiteen in verschillende delen. In lagen. Alsof je in een oude stad aan het graven bent.''

De voorganger van oud-hoofdredacteur Xandra Schutte, Oscar Garschagen, wilde een Nederlandse Time of Newsweek maken: actueel, scherp, journalistiek. Schutte wilde VN een Nederlandse New Yorker laten zijn: afstandelijker, essayistischer. Yves Desmet: ,,Je kun niets alles tegelijk maken, want dan maak je niks.''

In IJmuiden koos de redactie voor een grotere nadruk op onderzoeksjournalistiek en dieptereportages. Daarvoor mag de hoofdredactie nieuwe redacteuren aannemen met, aldus Van Westerloo, ,,het vereiste temperament''. En dat ,,zonder dat de redactie groter wordt''. De VN-redactie heeft zich bereid verklaard in eigen vlees te laten snijden. Hoeveel VN-redacteuren straks plaats moeten maken ten gunste van de nieuwe koers, hangt af van het aantal nieuwe redacteuren dat VN weet te strikken. Een man of zes, is de verwachting. Van Westerloo zal de afvallers nog persoonlijk aanwijzen. Fallaux kan dan met schone handen beginnen.

Fallaux mag zelf zijn adjunct kiezen, ook buiten de redactie van VN. Hij denkt aan een jong persoon ,,die zijn sporen in de schrijvende journalistiek heeft verdiend''. De adjunct mag wat Fallaux betreft de dagelijkse leiding van VN op zich nemen. ,,Ik ben meer de bladenman. De ideeënman.''

Maar wat wordt nu die identiteit van VN volgens het unaniem aanvaarde toekomstplan? Waar staat Vrij Nederland straks weer voor?

,,Voor modern links'', zegt Gerard van Westerloo.

Wat dat mag betekenen?

Vooral van alles niet, zegt Van Westerloo: ,,Niet het gelijkhebberige, het drammerige, het verzwijgerige van vroeger. Zeker niet partijpolitiek links.''

Hier ongeveer barst journalist Jan Blokker nog net niet in geschater uit. ,,Modern links?'', zegt de Volkskrant-columnist. ,,Kunnen ze dat even verder preciezeren?''

Eigenlijk niet.

Nou ja, beaamt voorzitter van de redactiecommissie Marleen Slob, ,,leuk links kun je dat ook wel noemen. Kritisch, maar er mag ook weer plaats zijn voor de hedonistische kant van links. Neem de eetrubriek van Diny Schouten, die nooit is vervangen. Voor dat soort onderwerpen moet ook weer plaats zijn.''

Modern links? VN-redacteur Margalith Kleijwegt valt nu vrij lang stil. ,,Heel moeilijk om nu zo droogzwemmend te zeggen wat dat is'', zegt ze. ,,Eigenlijk ook meer een onderwerp voor hoofdredacteuren.''

Modern links – Emile Fallaux denkt daarbij aan ,,aansprekende linkse thema's''.

En dat zijn?

,,Mensenrechten, milieu, ethisch ondernemen ...''

Jan Blokker: ,,Ik herinner me een advertentie van een bordesfoto van het zojuist aangetreden kabinet Van Agt-Wiegel (1977) met daaronder de tekst: `Het wordt weer tijd Vrij Nederland te lezen'. Dát was een statement: Kom maar op, we lusten jullie rauw. Wat ik zou willen, is dat er eindelijk weer een krant komt die helder en analytisch vertelt wat er allemaal deugt en niet deugt aan de ambiance van dít kabinet.''

Toen ze negentien jaar geleden bij VN begon, zegt redacteur Margalith Kleijwegt, werd de wereld er inderdaad verdeeld in mensen die deugden en die niet deugden. ,,En waar deelden ze zichzelf bij in? Drie keer raden.''

Jan Blokker leerde Fallaux in de jaren zeventig kennen bij de VPRO – Blokker was er toen directeur. ,,Fallaux was een gewaardeerd itemmaker.'' Later, Blokker was al weg bij de VPRO, kregen ze een ,,niet zo leuk gesprek'', waarin Blokker Fallaux' BGTV een ,,quasi-actualiteitenprogramma'' noemde. En Emile Fallaux vond hij ,,quasi-links''.

Nuja, geeft Blokker toe, de VPRO was in die tijd mede onder zijn eigen invloed misschien inderdaad een tikkeltje sektarisch geworden. Wat beider imago van de slangenkuil betreft, erkent hij, komt wie bij de VPRO werkte, bij VN in een vertrouwd soort nest. Gerard van Westerloo ontkent dat het nóg zo is bij Vrij Nederland: ,,Toen ik een half jaar geleden terugkeerde had ik er ook vrees voor. Maar ik heb er, eerlijk waar, niks van gezien. Helemaal geen stromingen of kampen.'' Op de vraag hoe persoonlijke e-mails van Xandra Schutte vorige zomer dan over de VN-redactie verspreid konden worden, heeft hij geen antwoord.

Erger noemt Jan Blokker de ,,luiheid'' van de huidige VN-redactie. Volgens hem kan VN wel wat meer Bordewijkiaans temperament gebruiken: ,,Sla je zoon net zo lang tot hij zijn best gaat doen. Maar ik denk dat de keuze op Fallaux gevallen is, juist omdat hij een ónuitgesproken figuur is. Iedereen zal denken dat Fallaux ze niet in de weg zal liggen.''

Voorzitter Marleen Slob van de redactiecommissie van VN: ,,Nou, daar ben ik niet zo bang voor. Toen we die borrel in Schiller dronken dinsdag, begon iemand tegen Emile over het verleden en over oud zeer op de redactie en toen ik zag hoe hij daar korte metten mee maakte – nee, sóft is hij niet.''

Van Fallaux worden harde resultaten verwacht. Uitgever Weekbladpers, bevestigt Marleen Slob, stelde VN een ultimatum. ,,We hebben nu een oplage van iets boven de 50.000. Over twee jaar moet dat 60.000 zijn.'' En anders? Forse bezuinigingen? Het einde van VN? Uitgever Patrick Vernack: ,,De doelstelling is intern. Wordt die niet gehaald, dan moeten we daar nog eens goed naar kijken. Ik spreek mij niet uit over de consequenties.''

Fallaux vindt het in deze tijd van teruglopende lezersaantallen geen onmogelijke opdracht. ,,Die tienduizend extra binnen twee jaar neem ik met een korreltje zout. Met zesduizend ben ik ook tevreden.''

Succes zal samenhangen met ,,het situeren van Vrij Nederland'', zegt Fallaux. Dat betekent tegenwoordig dat je een titel als VN als een merk beschouwt, waarmee je elders geld probeert te verdienen. Dat heet branding en de nieuwe hoofdredacteur beheerst het bijbehorend jargon. Fallaux heeft het over ,,interactieve relaties met de lezer-abonnee'' en over ,,kernbegrippen'' waarin ,,we op de redactie moeten investeren''. Fallaux wil ,,allianties aangaan'': VN-radio maken, bijvoorbeeld. Of VN-tv. Meer doen met moderne media, met internet.

,,Ik ben behoorlijk bang dat het nu nog verder bergafwaarts gaat met VN'', zegt Jan Blokker. Alle VN-lezers zoals hij willen volgens hem ,,iedere week weer stukken lezen tegen het aangroeiend leger van malloten rond dit kabinet. Tegen Wilders! Tegen Spruyt cum suis, Hirsi Ali, die vreselijke Ellian!''

,,Wat een onzin'', zegt VN-redacteur Margalith Kleijwegt. ,,Als we nou allemaal maar weer links zijn, dan komt het wel goed. Dat is nostalgie.''

Curriculum Vitae

1940, 31 augustus oprichting van Vrij Nederland

1944, 16 augustus Emile Marcus Fallaux wordt geboren in Leiden

1955-1969 Mathieu Smedts hoofdredacteur Vrij Nederland

1957-1963 HBS Rembrandt-lyceum Leiden

1966-1969 medewerker Vara-radioprogramma Uitlaat

1967-1969 interim-hoofdredacteur vrouwenblad EVA, voorloper van Viva

1969-1996 Rinus Ferdinandusse hoofdredacteur Vrij Nederland

1970-1972 Verslaggever in India

1972-1974 Free lancer voor VPRO Televisie ('Gat van Nederland')

1974-1981 Documentairemaker en TV-journalist in New York

1979 oplage Vrij Nederland 117.000

1982-1990 eindredacteur VPRO-tv

1985 oplage Vrij Nederland 97.000

1984-1990 videobrieven uit Nicaragua, Irkoetsk en Den Haag wordt onderscheiden met de L.J. Jordaanprijs en Nipkovschijf

1991-1996 directeur Internationaal Film Festival Rotterdam

1991-1997 Joop van Tijn hoofdredacteur Vrij Nederland

1995 oplage Vrij Nederland 92.000

1998-2000 Oscar Garschagen hoofdredacteur Vrij Nederland

2001 scenario en regie televisiefilm `Liefje'

2003-2004 Xandra Schutte hoofdredacteur Vrij Nederland

2005 oplage Vrij Nederland 50.000

2005, 15 maart Emile Fallaux hoofdredacteur Vrij Nederland

Emile Fallaux is getrouwd met programmamaker Karen de Bok en heeft een dochter.

    • Margriet Oostveen
    • Cees Banning