Russische kunst blijft provoceren

Moderne kunst heeft het lange tijd moeilijk gehad in Rusland. Nu is er voor het eerst een grote expostie van eigentijdse kunstenaars in Moskou. De eerste Biennale opende vorige week.

Leuk dat nu juist Zoerab Tsereteli de expositie Starz komt openen. De steenrijke, flamboyante Georgiër beent als een wervelwind langs de kunstwerken, gevolgd door fotografen, lijfwachten en zijn hoogblonde echtgenote. Stralend steekt hij zijn hoofd in het achterwerk van een koe, een installatie van schandaalartiest Oleg Koelik. Tsereteli heft het glas, knuffelt zijn jonge vrouw en weg is hij weer. De Moskouse bohème stort zich op de hapjes en de Armeense cognac.

Starz is een van de 29 `bijzondere projecten' van de eerste Biennale van Moskou, tot eind februari in de Russische hoofdstad te zien. Moskou is nu weer ,,het centrum van de moderne kunstwereld'', juicht de krant Izvestija. ,,De plek waar je moet zijn!''

Zoiets kan, in de traditie van het Russische absurdisme, eigenlijk niet zonder Zoerab Tsereteli, de man die Moskou in de jaren negentig bijna eigenhandig tot 's werelds culturele risee maakte. Terwijl kunstenaars in de gure bries van het roofkapitalisme overleefden met landschapjes en jachttaferelen voor de nieuwe rijken, strooide Tsereteli onder patronage van burgemeester Loezjkov zijn Eftelingkunst over de Moskouse pleinen uit, met als hoogtepunt het lachwekkend kolossale standbeeld van Peter de Grote in de Moskva.

Zeventig jaar isolement en bijna vijftien jaar tucht van een benepen kunstmarkt heeft Moskou in de marge van de moderne kunst gedrukt. Daaraan moet deze Biennale een eind maken. Liberale kunstbazen schraapten 3,5 miljoen euro bijeen en nodigden zes gerespecteerde curators uit, onder wie één Rus. Zij kampten met de bekende problemen: organisatorische chaos, spoorloos verdwenen fondsen, bureaucratische obstructie. Artiesten timmerden vorige week in het `Centrale Huis van de Artiesten' nog driftig aan hun installaties, terwijl de museumdirecteur de expositie Handlangers al opende. Het voormalige Leninmuseum, het hart van de Biennale, oogde diezelfde dag nog als een kraakpand.

Toch mag Moskou trots zijn op het resultaat. De Biennale is een ambitieus, levendig geheel, een tractatie voor de naar eigentijdse kunst hongerende intelligentsia. De tentoonstellingen, deze week min of meer op orde, worden onder de voet gelopen. Men heeft prachtige installaties binnengehaald, waaronder `Odessa Ghosts', een constructie van een gedroomd Rusland via artefacten, en de sombere grot van Michael Rovin, die het individu tot een zandkorrel in een menselijke kaleidoskoop reduceert.

De Russische deelnemers aan de Biennale lijken het nog altijd druk te hebben met provoceren van de macht. Ze stammen veelal uit de `underground', de generatie die toekeek hoe Brezjnev de bloedserieuze abstracte kunst van de `zestigers' met bulldozers uit stadsparken schoof en die exposeerde in huiskamers waar steevast ook de KGB op visite kwam. Bij hen is de stjob er diep ingesleten: een neiging om de macht in verwarring te brengen met in sarcasme, ironie of absurdisme gedrenkt sociaal commentaar. De Biennale van Moskou kijkt wat dat betreft vooral achteruit. Het meest besproken onderdeel is `Apt-art', dat de sfeer van kamertentoonstellingen en keukendebatten in de Sovjet-Unie laat herleven.

Veertien jaar na de dood van het communisme is spot kennelijk nog steeds de enige gepaste houding. Zo plaatst het alomtegenwoordige duo `Blauwe Neuzen' in het Leninmuseum videoschermen waarop ze biljarten tussen wijd gespreide vrouwenbenen en de mummie van Lenin onrustig in zijn sarcofaag rondwoelt. In de gangen staan bommen met draadjes en digitale klokken van David Ter-Oganjan dreigend te tikken. Ook bij `Rusland-2' valt veel te lachen. Wat te denken van in weckflessen ingemaakte hoofden met als titel Twee strijders tegen de maffia, een fontein van over een geknielde burger pissende agenten of een enorm schilderij van droomsteden, paardenbloemen en lieveheersbeestjes: Tsjetsjenië 2069? Of van de geometrische doeken van Gor Chagal met in koeienletters het onderschrift: ,,dit is laster tegen patriarch Aleksej II'' of ,,dit zet kinderen aan tot perverse seks met de artiest''?

Gelukkig biedt de Biennale, getrouw haar motto `De dialectiek van de Hoop', ook een antithese in de expositie `Menselijk Project'. Daar komen jonge, vooral Petersburgse artiesten bijeen onder de – halfserieuze – noemer `De Nieuwe Ernst'. Zij neigen tot introspectie. ,,Russische artiesten laten nooit een traan rollen'', klaagt critica Koldobskaja. ,,Het is beter te poseren als pseudo-politicus, pseudo-analist, pseudo-idioot. Ethiek en esthetiek zijn optionele accessoires.'' Zo niet bij de nieuwe ernst. Een stokoude vrouw voorziet elke rimpel in haar gezicht van commentaar, in een blauw hemelbed vertellen Russen over hun dromen, in een kledingkast fluisteren jurken en jassen met elkaar. In Duizeligheid belandt de bezoeker met zijn hoofd op een eettafel, als middelpunt van een debat tussen vier kunstenaars: een omkering van de gebruikelijke relatie tussen kustwerk en beschouwer.

Of de Biennale van Moskou een blijvertje is? Organisator Jevgeni Zablov meent dat ,,de staat er verstandig aan doet zijn imago via kunst op te vijzelen'' en hoopt ,,dat zakentycoons nu onder druk van de staat werken van de Biennale zullen kopen''. Het lijkt wensdenken nu Poetins halfbakken sovjetrestauratie ook in de cultuur doorsijpelt. Veel Russische sponsors heeft de Biennale niet en Cultuurminister Sokolov, die toch 1,5 miljoen dollar uit zijn karige budget beschikbaar stelde, vermeed de opening. Sokolov staat momenteel onder druk van siloviki, topbureaucraten uit het leger of de geheime diensten, om `elementen van censuur' te herintroduceren.

Misschien moeten de organisatoren naar staatspersbureau Ria-Novosti luisteren. Dat klaagt dat de Biennale van Moskou haar motto `dialectiek van de hoop' negeert en Rusland presenteert als ,,een land van galgen, een dump van ideeën, een wereld van chaos en agressie''. Het moet uit zijn met dat `gruwelijke pessimisme', vindt Ria-Novosti. Als de curators dat nou ter harte nemen, komt er vast een tweede Biennale.

Eerste Moskouse Biennale van Moderne Kunst t/m 28 februari 2005. Hoofdproject `Dialectiek van de hoop', 29 speciale projecten op verschillende locaties.