Dictator met engelenvleugels

Eén der laatste Afrikaanse dinosaurussen is dood. De dictator, het gewetenloze stamhoofd, de behendige politicus met goede banden met Westerse collega's – dergelijke Afrikaanse leiders als Idi Amin, Bokassa, Banda, Moi en Mobutu werden na de democratiseringsgolf begin jaren negentig een uitstervend soort.

Maar niet de zaterdag op 69-jarige leeftijd overleden Gnassingbé Eyadéma, president van Togo. Hij wist in zijn kleine land te overleven, door een sluwe politiek en een genadeloze repressie. Door politici in Frankrijk – hij gaf geld aan alle Franse politieke partijen – en de Duitse politicus Franz-Josef Strauss te fêteren, kon hij altijd rekenen op steun binnen rechts Europa. Een groot budget voor propaganda, om Europese journalisten op een vakantiereisje te trakteren, en de veiligheidsdiensten deden de rest voor Togo's ,,wonderbaarlijke stabiliteit''.

In het noorden van Togo, iets boven de stad Lama-Kara, buigt plotseling een geasfalteerde weg de savanne op. Vijf kilometer voert deze door het niets, tot er een pompeus monument opdoemt. Rond de wrakstukken van een vliegtuig is een gebouw opgetrokken in de vorm van een stadion. Met een meer dan levensgroot standbeeld van Eyadéma. Het beeld wijst streng met zijn vinger: hier is het gebeurd.

In 1974 stortte op deze plek het presidentiële vliegtuig neer. Het ongeval werd uitgeroepen tot één van de wonderen van Eyadéma, want als enige overleefde hij. De wrakstukken kregen de status van een nationaal monument.

Togo is Eyadéma en Eyadéma is Togo's gids en leider die al het goede symboliseert. Begin jaren tachtig liet Eyadéma zich afbeelden als een president met engelenvleugels, naar het voorbeeld van zijn grote held, de Zaïrese leider Mobutu. Die daalde aan het begin van iedere televisieavond uit de wolken neer. Eyadéma kopieerde Mobutu's politiek van authenticiteit: de Afrikaanse cultuur, en daarmee het autoritaire gezag van het onaantastbare stamhoofd, werd verheven tot een soort religie. Alle Franse namen gingen in de ban. En de bevolking moest weer dansen, ,,want dansende Togolezen zijn gelukkige Togolezen'', verkondigde Eyadéma.

Eyadéma maakte in 1963 geschiedenis door als eerste in het onafhankelijke Afrika een militaire coup te plegen. De 27-jarige sergeant Eyadéma schoot op de toenmalige president Sylvanus Olympio, stak vervolgens zijn bajonet in het lichaam van de vluchtende president en veegde het bloed aan zijn broekspijpen af. Vier jaar later zette hij het groepje militairen af dat de macht had overgenomen en verklaarde zichzelf president. Achtendertig jaar, langer dan welk Afrikaanse staatshoofd ook, leidde hij de natie, ondanks de talrijke pogingen hem te vermoorden. Tot een hartstilstand hem zaterdagavond velde.

Eyadéma werd in 1937 geboren in het noordelijke stadje Pya, waar hij uitgroeide tot een kampioen worstelaar. Evenals in andere West-Afrikaanse kuststaten bestaat in Togo een historische splitsing tussen noord en zuid, tussen de `primitieve Afrikaanse inboorlingen' en de `arrogante' Afro-Braziliaanse intellectuele en commerciële elite aan de kust. Eyadéma nam het op voor zijn groep, de `inboorlingen' uit het noorden tegen de nazaten van de uit Amerika teruggekeerde slaven aan de kust. De vermoorde president Olympio stamde af van Afro-Brazilianen. Tijdens een opstand tegen Eyadéma begin jaren negentig werden talrijke noordelingen in de zuidelijke hoofdstad Lomé vermoord en hun bezittingen geplunderd. Hierop zou Eyadéma hebben besloten altijd aan de macht te blijven, om zijn noorderlingen te beschermen tegen de razernij van de zuiderlingen.

De president met de engelenveren trad begin jaren negentig keihard op tegen de democratische oppositie. Militairen executeerden opposanten op het strand en bij verkiezingen werd systematisch gefraudeerd. In 1998 won Gilchrist Olympio, zoon van de in 1963 vermoorde president, de verkiezingen maar Eyadéma liet de uitslag – zijn zege – al bekendmaken vóór het tellen van de stemmen. Deze schaamteloze fraude ging zelfs de trouwe bondgenoot Frankrijk te ver: Eyadéma moest zijn vriend president Chirac beloven in 2003 niet opnieuw kandidaat te staan. Eyadéma hield zich niet aan de belofte en met zijn zoon Faure als opvolger lijkt hij er zelfs in te zijn geslaagd een dynastie te vestigen in Togo.